Adhyāya 248

युधिष्ठिर उवाच । य इमे पृथिवीपालाः शेरते पृथिवीतले । पृतनामध्य एते हि गतसत्त्वा महाबलाः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ya ime pr̥thivīpālāḥ śerate pr̥thivītale । pr̥tanāmadhya ete hi gatasattvā mahābalāḥ ॥

एकैकशो भीमबला नागायुतबलास्तथा । एते हि निहताः संख्ये तुल्यतेजोबलैर्नरैः ॥

ekaikaśo bhīmabalā nāgāyutabalās tathā । ete hi nihatāḥ saṁkhye tulyatejobalair naraiḥ ॥

नैषां पश्यामि हन्तारं प्राणिनां संयुगे पुरा । विक्रमेणोपसंपन्नास्तेजोबलसमन्विताः ॥

naiṣāṁ paśyāmi hantāraṁ prāṇināṁ saṁyuge purā । vikrameṇopasaṁpannās tejobalasamanvitāḥ ॥

अथ चेमे महाप्राज्ञ शेरते हि गतासवः । मृता इति च शब्दोऽयं वर्तत्येषु गतासुषु ॥

atha ceme mahāprājña śerate hi gatāsavaḥ । mr̥tā iti ca śabdo ’yaṁ vartaty eṣu gatāsuṣu ॥

इमे मृता नृपतयः प्रायशो भीमविक्रमाः । तत्र मे संशयो जातः कुतः संज्ञा मृता इति ॥

ime mr̥tā nr̥patayaḥ prāyaśo bhīmavikramāḥ । tatra me saṁśayo jātaḥ kutaḥ saṁjñā mr̥tā iti ॥

कस्य मृत्युः कुतो मृत्युः केन मृत्युरिह प्रजाः । हरत्यमरसंकाश तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

kasya mr̥tyuḥ kuto mr̥tyuḥ kena mr̥tyur iha prajāḥ । haraty amarasaṁkāśa tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । पुरा कृतयुगे तात राजासीदविकम्पकः । स शत्रुवशमापन्नः संग्रामे क्षीणवाहनः ॥

bhīṣma uvāca । purā kr̥tayuge tāta rājāsīd avikampakaḥ । sa śatruvaśam āpannaḥ saṁgrāme kṣīṇavāhanaḥ ॥

तत्र पुत्रो हरिर्नाम नारायणसमो बले । स शत्रुभिर्हतः संख्ये सबलः सपदानुगः ॥

tatra putro harir nāma nārāyaṇasamo bale । sa śatrubhir hataḥ saṁkhye sabalaḥ sapadānugaḥ ॥

स राजा शत्रुवशगः पुत्रशोकसमन्वितः । यदृच्छयाशान्तिपरो ददर्श भुवि नारदम् ॥

sa rājā śatruvaśagaḥ putraśokasamanvitaḥ । yadr̥cchayāśāntiparo dadarśa bhuvi nāradam ॥

स तस्मै सर्वमाचष्ट यथा वृत्तं जनेश्वरः । शत्रुभिर्ग्रहणं संख्ये पुत्रस्य मरणं तथा ॥

sa tasmai sarvam ācaṣṭa yathā vr̥ttaṁ janeśvaraḥ । śatrubhir grahaṇaṁ saṁkhye putrasya maraṇaṁ tathā ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदोऽथ तपोधनः । आख्यानमिदमाचष्ट पुत्रशोकापहं तदा ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā nārado ’tha tapodhanaḥ । ākhyānam idam ācaṣṭa putraśokāpahaṁ tadā ॥

राजञ्शृणु समाख्यानमद्येदं बहुविस्तरम् । यथा वृत्तं श्रुतं चैव मयापि वसुधाधिप ॥

rājañ śr̥ṇu samākhyānam adyedaṁ bahuvistaram । yathā vr̥ttaṁ śrutaṁ caiva mayāpi vasudhādhipa ॥

प्रजाः सृष्ट्वा महातेजाः प्रजासर्गे पितामहः । अतीव वृद्धा बहुला नामृष्यत पुनः प्रजाः ॥

prajāḥ sr̥ṣṭvā mahātejāḥ prajāsarge pitāmahaḥ । atīva vr̥ddhā bahulā nāmr̥ṣyata punaḥ prajāḥ ॥

न ह्यन्तरमभूत्किंचित्क्वचिज्जन्तुभिरच्युत । निरुच्छ्वासमिवोन्नद्धं त्रैलोक्यमभवन्नृप ॥

na hy antaram abhūt kiṁ cit kva cij jantubhir acyuta । nirucchvāsam ivonnaddhaṁ trailokyam abhavan nr̥pa ॥

तस्य चिन्ता समुत्पन्ना संहारं प्रति भूपते । चिन्तयन्नाध्यगच्छच्च संहारे हेतुकारणम् ॥

tasya cintā samutpannā saṁhāraṁ prati bhūpate । cintayan nādhyagacchac ca saṁhāre hetukāraṇam ॥

तस्य रोषान्महाराज खेभ्योऽग्निरुदतिष्ठत । तेन सर्वा दिशो राजन्ददाह स पितामहः ॥

tasya roṣān mahārāja khebhyo ’gnir udatiṣṭhata । tena sarvā diśo rājan dadāha sa pitāmahaḥ ॥

ततो दिवं भुवं खं च जगच्च सचराचरम् । ददाह पावको राजन्भगवत्कोपसंभवः ॥

tato divaṁ bhuvaṁ khaṁ ca jagac ca sacarācaram । dadāha pāvako rājan bhagavatkopasaṁbhavaḥ ॥

तत्रादह्यन्त भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च । महता कोपवेगेन कुपिते प्रपितामहे ॥

tatrādahyanta bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca । mahatā kopavegena kupite prapitāmahe ॥

ततो हरिजटः स्थाणुर्वेदाध्वरपतिः शिवः । जगाद शरणं देवो ब्रह्माणं परवीरहा ॥

tato harijaṭaḥ sthāṇur vedādhvarapatiḥ śivaḥ । jagāda śaraṇaṁ devo brahmāṇaṁ paravīrahā ॥

तस्मिन्नभिगते स्थाणौ प्रजानां हितकाम्यया । अब्रवीद्वरदो देवो ज्वलन्निव तदा शिवम् ॥

tasminn abhigate sthāṇau prajānāṁ hitakāmyayā । abravīd varado devo jvalann iva tadā śivam ॥

करवाण्यद्य कं कामं वरार्होऽसि मतो मम । कर्ता ह्यस्मि प्रियं शंभो तव यद्धृदि वर्तते ॥

karavāṇy adya kaṁ kāmaṁ varārho ’si mato mama । kartā hy asmi priyaṁ śaṁbho tava yad dhr̥di vartate ॥