247.1MBH-12-247-1
भीष्म उवाच । भूतानां गुणसंख्यानं भूयः पुत्र निशामय । द्वैपायनमुखाद्भ्रष्टं श्लाघया परयानघ ॥
bhīṣma uvāca । bhūtānāṁ guṇasaṁkhyānaṁ bhūyaḥ putra niśāmaya । dvaipāyanamukhād bhraṣṭaṁ ślāghayā parayānagha ॥
Śānti Parva · Adhyaya 12.247
Adhyāya 247
अध्यायः 247
Who speaks here भीष्म bhīṣma · युधिष्ठिर yudhiṣṭhira
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §254–256 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
247.2MBH-12-247-2
दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूम्रवर्चसे । ततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम् ॥
dīptānalanibhaḥ prāha bhagavān dhūmravarcase । tato ’ham api vakṣyāmi bhūyaḥ putra nidarśanam ॥
247.3MBH-12-247-3
भूमेः स्थैर्यं पृथुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता । गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥
bhūmeḥ sthairyaṁ pr̥thutvaṁ ca kāṭhinyaṁ prasavātmatā । gandho gurutvaṁ śaktiś ca saṁghātaḥ sthāpanā dhr̥tiḥ ॥
247.4MBH-12-247-4
अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता । जिह्वा विष्यन्दिनी चैव भौमाप्यास्रवणं तथा ॥
apāṁ śaityaṁ rasaḥ kledo dravatvaṁ snehasaumyatā । jihvā viṣyandinī caiva bhaumāpyāsravaṇaṁ tathā ॥
247.5MBH-12-247-5
अग्नेर्दुर्धर्षता तेजस्तापः पाकः प्रकाशनम् । शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं दशमं चोर्ध्वभागिता ॥
agner durdharṣatā tejas tāpaḥ pākaḥ prakāśanam । śaucaṁ rāgo laghus taikṣṇyaṁ daśamaṁ cordhvabhāgitā ॥
247.6MBH-12-247-6
वायोरनियमः स्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता । बलं शैघ्र्यं च मोहश्च चेष्टा कर्मकृता भवः ॥
vāyor aniyamaḥ sparśo vādasthānaṁ svatantratā । balaṁ śaighryaṁ ca mohaś ca ceṣṭā karmakr̥tā bhavaḥ ॥
247.7MBH-12-247-7
आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रतापि च । अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता ॥
ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṁ chidratāpi ca । anāśrayam anālambam avyaktam avikāritā ॥
247.8MBH-12-247-8
अप्रतीघातता चैव भूतत्वं विकृतानि च । गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतात्मभाविताः ॥
apratīghātatā caiva bhūtatvaṁ vikr̥tāni ca । guṇāḥ pañcāśataṁ proktāḥ pañcabhūtātmabhāvitāḥ ॥
247.9MBH-12-247-9
चलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा । सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः ॥
calopapattir vyaktiś ca visargaḥ kalpanā kṣamā । sad asac cāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ ॥
247.10MBH-12-247-10
इष्टानिष्टविकल्पश्च व्यवसायः समाधिता । संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धौ पञ्चेह ये गुणाः ॥
iṣṭāniṣṭavikalpaś ca vyavasāyaḥ samādhitā । saṁśayaḥ pratipattiś ca buddhau pañceha ye guṇāḥ ॥
247.11MBH-12-247-11
युधिष्ठिर उवाच । कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह ॥
yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ pañcaguṇā buddhiḥ kathaṁ pañcendriyā guṇāḥ । etan me sarvam ācakṣva sūkṣmajñānaṁ pitāmaha ॥
247.12MBH-12-247-12
भीष्म उवाच । आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै; भूतविशिष्टा नित्यविषक्ताः । भूतविषक्ताश्चाक्षरसृष्टाः; पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति ॥
bhīṣma uvāca । āhuḥ ṣaṣṭiṁ bhūtaguṇān vai; bhūtaviśiṣṭā nityaviṣaktāḥ । bhūtaviṣaktāś cākṣarasr̥ṣṭāḥ; putra na nityaṁ tad iha vadanti ॥
247.13MBH-12-247-13
तत्पुत्र चिन्ताकलितं यदुक्त;मनागतं वै तव संप्रतीह । भूतार्थतत्त्वं तदवाप्य सर्वं; भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः ॥
tat putra cintākalitaṁ yad uktam; anāgataṁ vai tava saṁpratīha । bhūtārthatattvaṁ tad avāpya sarvaṁ; bhūtaprabhāvād bhava śāntabuddhiḥ ॥