Adhyāya 238

व्यास उवाच । प्रकृतेस्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैः परिश्रितः । ते चैनं न प्रजानन्ति स तु जानाति तानपि ॥

vyāsa uvāca । prakr̥tes tu vikārā ye kṣetrajñas taiḥ pariśritaḥ । te cainaṁ na prajānanti sa tu jānāti tān api ॥

तैश्चैष कुरुते कार्यं मनःषष्ठैरिहेन्द्रियैः । सुदान्तैरिव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः ॥

taiś caiṣa kurute kāryaṁ manaḥṣaṣṭhair ihendriyaiḥ । sudāntair iva saṁyantā dr̥ḍhaiḥ paramavājibhiḥ ॥

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥

indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaḥ paramaṁ manaḥ । manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ ॥

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्परतोऽमृतम् । अमृतान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥

mahataḥ param avyaktam avyaktāt parato ’mr̥tam । amr̥tān na paraṁ kiṁ cit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ ॥

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥

evaṁ sarveṣu bhūteṣu gūḍho ’’tmā na prakāśate । dr̥śyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ ॥

अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च बहु चिन्त्यमचिन्तयन् ॥

antarātmani saṁlīya manaḥṣaṣṭhāni medhayā । indriyāṇīndriyārthāṁś ca bahu cintyam acintayan ॥

ध्यानोपरमणं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः । अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततोऽर्छत्यमृतं पदम् ॥

dhyānoparamaṇaṁ kr̥tvā vidyāsaṁpāditaṁ manaḥ । anīśvaraḥ praśāntātmā tato ’rchaty amr̥taṁ padam ॥

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः । आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युमुपाश्नुते ॥

indriyāṇāṁ tu sarveṣāṁ vaśyātmā calitasmr̥tiḥ । ātmanaḥ saṁpradānena martyo mr̥tyum upāśnute ॥

हित्वा तु सर्वसंकल्पान्सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् । सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालंजरो भवेत् ॥

hitvā tu sarvasaṁkalpān sattve cittaṁ niveśayet । sattve cittaṁ samāveśya tataḥ kālaṁjaro bhavet ॥

चित्तप्रसादेन यतिर्जहाति हि शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते ॥

cittaprasādena yatir jahāti hi śubhāśubham । prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute ॥

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् । निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते ॥

lakṣaṇaṁ tu prasādasya yathā tr̥ptaḥ sukhaṁ svapet । nivāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate ॥

एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्नात्मानमात्मना । सत्त्वाहारविशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥

evaṁ pūrvāpare rātre yuñjann ātmānam ātmanā । sattvāhāraviśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani ॥

रहस्यं सर्ववेदानामनैतिह्यमनागमम् । आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रमिदं पुत्रानुशासनम् ॥

rahasyaṁ sarvavedānām anaitihyam anāgamam । ātmapratyayikaṁ śāstram idaṁ putrānuśāsanam ॥

धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद्वसु । दशेदमृक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्धृतम् ॥

dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāneṣu yad vasu । daśedam r̥ksahasrāṇi nirmathyāmr̥tam uddhr̥tam ॥

नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च । तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्रहेतोः समुद्धृतम् । स्नातकानामिदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् ॥

navanītaṁ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca । tathaiva viduṣāṁ jñānaṁ putrahetoḥ samuddhr̥tam । snātakānām idaṁ śāstraṁ vācyaṁ putrānuśāsanam ॥

तदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने । नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च ॥

tad idaṁ nāpraśāntāya nādāntāyātapasvine । nāvedaviduṣe vācyaṁ tathā nānugatāya ca ॥

नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे । न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च ॥

nāsūyakāyānr̥jave na cānirdiṣṭakāriṇe । na tarkaśāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca ॥

श्लाघते श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने । इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च । रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन ॥

ślāghate ślāghanīyāya praśāntāya tapasvine । idaṁ priyāya putrāya śiṣyāyānugatāya ca । rahasyadharmaṁ vaktavyaṁ nānyasmai tu kathaṁ cana ॥

यद्यप्यस्य महीं दद्याद्रत्नपूर्णामिमां नरः । इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् ॥

yady apy asya mahīṁ dadyād ratnapūrṇām imāṁ naraḥ । idam eva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit ॥

अतो गुह्यतरार्थं तदध्यात्ममतिमानुषम् । यत्तन्महर्षिभिर्दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

ato guhyatarārthaṁ tad adhyātmam atimānuṣam । yat tan maharṣibhir dr̥ṣṭaṁ vedānteṣu ca gīyate । tat te ’haṁ saṁpravakṣyāmi yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥