Adhyāya 239

शुक उवाच । अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे । यदध्यात्मं यथा चेदं भगवन्नृषिसत्तम ॥

śuka uvāca । adhyātmaṁ vistareṇeha punar eva vadasva me । yad adhyātmaṁ yathā cedaṁ bhagavann r̥ṣisattama ॥

व्यास उवाच । अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥

vyāsa uvāca । adhyātmaṁ yad idaṁ tāta puruṣasyeha vidyate । tat te ’haṁ saṁpravakṣyāmi tasya vyākhyām imāṁ śr̥ṇu ॥

भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च । महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥

bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca । mahābhūtāni bhūtānāṁ sāgarasyormayo yathā ॥

प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः । तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥

prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṁharate punaḥ । tadvan mahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate ॥

इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् । सर्गे च प्रलये चैव तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥

iti tanmayam evedaṁ sarvaṁ sthāvarajaṅgamam । sarge ca pralaye caiva tasmān nirdiśyate tathā ॥

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् । अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति ॥

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakr̥t । akarot tāta vaiṣamyaṁ yasmin yad anupaśyati ॥

शुक उवाच । अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् । इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत् ॥

śuka uvāca । akarod yac charīreṣu kathaṁ tad upalakṣayet । indriyāṇi guṇāḥ ke cit kathaṁ tān upalakṣayet ॥

व्यास उवाच । एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदिह दर्शनम् । शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथातत्त्वं यथा च तत् ॥

vyāsa uvāca । etat te vartayiṣyāmi yathāvad iha darśanam । śr̥ṇu tattvam ihaikāgro yathātattvaṁ yathā ca tat ॥

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् । प्राणश्चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥

śabdaḥ śrotraṁ tathā khāni trayam ākāśasaṁbhavam । prāṇaś ceṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇās trayaḥ ॥

रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते । रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसाम् ॥

rūpaṁ cakṣur vipākaś ca tridhā jyotir vidhīyate । raso ’tha rasanaṁ sneho guṇās tv ete trayo ’mbhasām ॥

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः । एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ॥

ghreyaṁ ghrāṇaṁ śarīraṁ ca bhūmer ete guṇās trayaḥ । etāvān indriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ ॥

वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रूपमुच्यते । आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥

vāyoḥ sparśo raso ’dbhyaś ca jyotiṣo rūpam ucyate । ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smr̥taḥ ॥

मनो बुद्धिश्च भावश्च त्रय एतेऽऽत्मयोनिजाः । न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः ॥

mano buddhiś ca bhāvaś ca traya ete ’’tmayonijāḥ । na guṇān ativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ ॥

इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते । सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम् ॥

indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṁ tu mana ucyate । saptamīṁ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaṁ punar aṣṭamam ॥

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः । बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥

cakṣur ālocanāyaiva saṁśayaṁ kurute manaḥ । buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate ॥

रजस्तमश्च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः । समाः सर्वेषु भूतेषु तद्गुणेषूपलक्षयेत् ॥

rajas tamaś ca sattvaṁ ca traya ete svayonijāḥ । samāḥ sarveṣu bhūteṣu tadguṇeṣūpalakṣayet ॥

यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति । एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥

yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati । evam evendriyagrāmaṁ buddhiḥ sr̥ṣṭvā niyacchati ॥

यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्मूर्ध्नश्च पश्यति । एतस्मिन्नेव कृत्ये वै वर्तते बुद्धिरुत्तमा ॥

yad ūrdhvaṁ pādatalayor avāṅmūrdhnaś ca paśyati । etasminn eva kr̥tye vai vartate buddhir uttamā ॥

गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि । मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥

guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api । manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ ॥

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् । प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्त्वं तदुपधारयेत् ॥

tatra yat prītisaṁyuktaṁ kiṁ cid ātmani lakṣayet । praśāntam iva saṁśuddhaṁ sattvaṁ tad upadhārayet ॥

यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । रजः प्रवर्तकं तत्स्यात्सततं हारि देहिनाम् ॥

yat tu saṁtāpasaṁyuktaṁ kāye manasi vā bhavet । rajaḥ pravartakaṁ tat syāt satataṁ hāri dehinām ॥

यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम् ॥

yat tu saṁmohasaṁyuktam avyaktaviṣayaṁ bhavet । apratarkyam avijñeyaṁ tamas tad upadhāryatām ॥

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता । अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तते सात्त्विको गुणः ॥

praharṣaḥ prītir ānandaḥ sāmyaṁ svasthātmacittatā । akasmād yadi vā kasmād vartate sāttviko guṇaḥ ॥

अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाक्षमा । लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥

abhimāno mr̥ṣāvādo lobho mohas tathākṣamā । liṅgāni rajasas tāni vartante hetvahetutaḥ ॥

तथा मोहः प्रमादश्च तन्द्री निद्राप्रबोधिता । कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥

tathā mohaḥ pramādaś ca tandrī nidrāprabodhitā । kathaṁ cid abhivartante vijñeyās tāmasā guṇāḥ ॥