Adhyāya 237

शुक उवाच । वर्तमानस्तथैवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथा । योक्तव्योऽऽत्मा यथा शक्त्या परं वै काङ्क्षता पदम् ॥

śuka uvāca । vartamānas tathaivātra vānaprasthāśrame yathā । yoktavyo ’’tmā yathā śaktyā paraṁ vai kāṅkṣatā padam ॥

व्यास उवाच । प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम् । यत्कार्यं परमार्थार्थं तदिहैकमनाः शृणु ॥

vyāsa uvāca । prāpya saṁskāram etābhyām āśramābhyāṁ tataḥ param । yat kāryaṁ paramārthārthaṁ tad ihaikamanāḥ śr̥ṇu ॥

कषायं पाचयित्वा तु श्रेणिस्थानेषु च त्रिषु । प्रव्रजेच्च परं स्थानं परिव्रज्यामनुत्तमाम् ॥

kaṣāyaṁ pācayitvā tu śreṇisthāneṣu ca triṣu । pravrajec ca paraṁ sthānaṁ parivrajyām anuttamām ॥

तद्भवानेवमभ्यस्य वर्ततां श्रूयतां तथा । एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान् ॥

tad bhavān evam abhyasya vartatāṁ śrūyatāṁ tathā । eka eva caren nityaṁ siddhyartham asahāyavān ॥

एकश्चरति यः पश्यन्न जहाति न हीयते । अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ॥

ekaś carati yaḥ paśyan na jahāti na hīyate । anagnir aniketaḥ syād grāmam annārtham āśrayet ॥

अश्वस्तनविधानः स्यान्मुनिर्भावसमन्वितः । लघ्वाशी नियताहारः सकृदन्ननिषेविता ॥

aśvastanavidhānaḥ syān munir bhāvasamanvitaḥ । laghvāśī niyatāhāraḥ sakr̥d annaniṣevitā ॥

कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता । उपेक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षुलक्षणम् ॥

kapālaṁ vr̥kṣamūlāni kucelam asahāyatā । upekṣā sarvabhūtānām etāvad bhikṣulakṣaṇam ॥

यस्मिन्वाचः प्रविशन्ति कूपे प्राप्ताः शिला इव । न वक्तारं पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥

yasmin vācaḥ praviśanti kūpe prāptāḥ śilā iva । na vaktāraṁ punar yānti sa kaivalyāśrame vaset ॥

नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित् । ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात्कथंचन ॥

naiva paśyen na śr̥ṇuyād avācyaṁ jātu kasya cit । brāhmaṇānāṁ viśeṣeṇa naiva brūyāt kathaṁ cana ॥

यद्ब्राह्मणस्य कुशलं तदेव सततं वदेत् । तूष्णीमासीत निन्दायां कुर्वन्भेषजमात्मनः ॥

yad brāhmaṇasya kuśalaṁ tad eva satataṁ vadet । tūṣṇīm āsīta nindāyāṁ kurvan bheṣajam ātmanaḥ ॥

येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा । शून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

yena pūrṇam ivākāśaṁ bhavaty ekena sarvadā । śūnyaṁ yena janākīrṇaṁ taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः । यत्रक्वचनशायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

yena kena cid ācchanno yena kena cid āśitaḥ । yatrakvacanaśāyī ca taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

अहेरिव गणाद्भीतः सौहित्यान्नरकादिव । कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

aher iva gaṇād bhītaḥ sauhityān narakād iva । kuṇapād iva ca strībhyas taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

न क्रुध्येन्न प्रहृष्येच्च मानितोऽमानितश्च यः । सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

na krudhyen na prahr̥ṣyec ca mānito ’mānitaś ca yaḥ । sarvabhūteṣv abhayadas taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् । कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा ॥

nābhinandeta maraṇaṁ nābhinandeta jīvitam । kālam eva pratīkṣeta nideśaṁ bhr̥tako yathā ॥

अनभ्याहतचित्तः स्यादनभ्याहतवाक्तथा । निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयम् ॥

anabhyāhatacittaḥ syād anabhyāhatavāk tathā । nirmuktaḥ sarvapāpebhyo niramitrasya kiṁ bhayam ॥

अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतः । तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥

abhayaṁ sarvabhūtebhyo bhūtānām abhayaṁ yataḥ । tasya dehād vimuktasya bhayaṁ nāsti kutaś cana ॥

यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम् । सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे ॥

yathā nāgapade ’nyāni padāni padagāminām । sarvāṇy evāpidhīyante padajātāni kauñjare ॥

एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमपिधीयते । अमृतः स नित्यं वसति योऽहिंसां प्रतिपद्यते ॥

evaṁ sarvam ahiṁsāyāṁ dharmārtham apidhīyate । amr̥taḥ sa nityaṁ vasati yo ’hiṁsāṁ pratipadyate ॥

अहिंसकः समः सत्यो धृतिमान्नियतेन्द्रियः । शरण्यः सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥

ahiṁsakaḥ samaḥ satyo dhr̥timān niyatendriyaḥ । śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṁ gatim āpnoty anuttamām ॥

एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य मनीषिणः । न मृत्युरतिगो भावः स मृत्युमधिगच्छति ॥

evaṁ prajñānatr̥ptasya nirbhayasya manīṣiṇaḥ । na mr̥tyur atigo bhāvaḥ sa mr̥tyum adhigacchati ॥

विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत्स्थितम् । अस्वमेकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

vimuktaṁ sarvasaṅgebhyo munim ākāśavat sthitam । asvam ekacaraṁ śāntaṁ taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मोऽरत्यर्थमेव च । अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

jīvitaṁ yasya dharmārthaṁ dharmo ’ratyartham eva ca । ahorātrāś ca puṇyārthaṁ taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् । अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

nirāśiṣam anārambhaṁ nirnamaskāram astutim । akṣīṇaṁ kṣīṇakarmāṇaṁ taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते; सर्वाणि दुःखस्य भृशं त्रसन्ति । तेषां भयोत्पादनजातखेदः; कुर्यान्न कर्माणि हि श्रद्दधानः ॥

sarvāṇi bhūtāni sukhe ramante; sarvāṇi duḥkhasya bhr̥śaṁ trasanti । teṣāṁ bhayotpādanajātakhedaḥ; kuryān na karmāṇi hi śraddadhānaḥ ॥

दानं हि भूताभयदक्षिणायाः; सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह । तीक्ष्णां तनुं यः प्रथमं जहाति; सोऽनन्तमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः ॥

dānaṁ hi bhūtābhayadakṣiṇāyāḥ; sarvāṇi dānāny adhitiṣṭhatīha । tīkṣṇāṁ tanuṁ yaḥ prathamaṁ jahāti; so ’nantam āpnoty abhayaṁ prajābhyaḥ ॥

उत्तान आस्येन हविर्जुहोति; लोकस्य नाभिर्जगतः प्रतिष्ठा । तस्याङ्गमङ्गानि कृताकृतं च; वैश्वानरः सर्वमेव प्रपेदे ॥

uttāna āsyena havir juhoti; lokasya nābhir jagataḥ pratiṣṭhā । tasyāṅgam aṅgāni kr̥tākr̥taṁ ca; vaiśvānaraḥ sarvam eva prapede ॥

प्रादेशमात्रे हृदि निश्रितं य;त्तस्मिन्प्राणानात्मयाजी जुहोति । तस्याग्निहोत्रं हुतमात्मसंस्थं; सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु ॥

prādeśamātre hr̥di niśritaṁ yat; tasmin prāṇān ātmayājī juhoti । tasyāgnihotraṁ hutam ātmasaṁsthaṁ; sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu ॥

दैवं त्रिधातुं त्रिवृतं सुपर्णं; ये विद्युरग्र्यं परमार्थतां च । ते सर्वलोकेषु महीयमाना; देवाः समर्थाः सुकृतं व्रजन्ति ॥

daivaṁ tridhātuṁ trivr̥taṁ suparṇaṁ; ye vidyur agryaṁ paramārthatāṁ ca । te sarvalokeṣu mahīyamānā; devāḥ samarthāḥ sukr̥taṁ vrajanti ॥

वेदांश्च वेद्यं च विधिं च कृत्स्न;मथो निरुक्तं परमार्थतां च । सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद; तस्मै स्म देवाः स्पृहयन्ति नित्यम् ॥

vedāṁś ca vedyaṁ ca vidhiṁ ca kr̥tsnam; atho niruktaṁ paramārthatāṁ ca । sarvaṁ śarīrātmani yaḥ praveda; tasmai sma devāḥ spr̥hayanti nityam ॥

भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं; हिरण्मयं योऽण्डजमण्डमध्ये । पतत्रिणं पक्षिणमन्तरिक्षे; यो वेद भोग्यात्मनि दीप्तरश्मिः ॥

bhūmāv asaktaṁ divi cāprameyaṁ; hiraṇmayaṁ yo ’ṇḍajam aṇḍamadhye । patatriṇaṁ pakṣiṇam antarikṣe; yo veda bhogyātmani dīptaraśmiḥ ॥

आवर्तमानमजरं विवर्तनं; षण्णेमिकं द्वादशारं सुपर्व । यस्येदमास्ये परियाति विश्वं; तत्कालचक्रं निहितं गुहायाम् ॥

āvartamānam ajaraṁ vivartanaṁ; ṣaṇṇemikaṁ dvādaśāraṁ suparva । yasyedam āsye pariyāti viśvaṁ; tat kālacakraṁ nihitaṁ guhāyām ॥

यः संप्रसादं जगतः शरीरं; सर्वान्स लोकानधिगच्छतीह । तस्मिन्हुतं तर्पयतीह देवां;स्ते वै तृप्तास्तर्पयन्त्यास्यमस्य ॥

yaḥ saṁprasādaṁ jagataḥ śarīraṁ; sarvān sa lokān adhigacchatīha । tasmin hutaṁ tarpayatīha devāṁs; te vai tr̥ptās tarpayanty āsyam asya ॥

तेजोमयो नित्यतनुः पुराणो; लोकाननन्तानभयानुपैति । भूतानि यस्मान्न त्रसन्ते कदाचि;त्स भूतेभ्यो न त्रसते कदाचित् ॥

tejomayo nityatanuḥ purāṇo; lokān anantān abhayān upaiti । bhūtāni yasmān na trasante kadā cit; sa bhūtebhyo na trasate kadā cit ॥

अगर्हणीयो न च गर्हतेऽन्या;न्स वै विप्रः परमात्मानमीक्षेत् । विनीतमोहो व्यपनीतकल्मषो; न चेह नामुत्र च योऽर्थमृच्छति ॥

agarhaṇīyo na ca garhate ’nyān; sa vai vipraḥ paramātmānam īkṣet । vinītamoho vyapanītakalmaṣo; na ceha nāmutra ca yo ’rtham r̥cchati ॥

अरोषमोहः समलोष्टकाञ्चनः; प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहः । अपेतनिन्दास्तुतिरप्रियाप्रिय;श्चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ॥

aroṣamohaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; prahīṇaśoko gatasaṁdhivigrahaḥ । apetanindāstutir apriyāpriyaś; carann udāsīnavad eṣa bhikṣukaḥ ॥