Adhyāya 236

भीष्म उवाच । प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिणाम् । तदनन्तरमुक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । proktā gr̥hasthavr̥ttis te vihitā yā manīṣiṇām । tadanantaram uktaṁ yat tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

क्रमशस्त्ववधूयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम् । संयोगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम् ॥

kramaśas tv avadhūyaināṁ tr̥tīyāṁ vr̥ttim uttamām । saṁyogavratakhinnānāṁ vānaprasthāśramaukasām ॥

श्रूयतां पार्थ भद्रं ते सर्वलोकाश्रयात्मनाम् । प्रेक्षापूर्वं प्रवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनाम् ॥

śrūyatāṁ pārtha bhadraṁ te sarvalokāśrayātmanām । prekṣāpūrvaṁ pravr̥ttānāṁ puṇyadeśanivāsinām ॥

व्यास उवाच । गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदाश्रयेत् ॥

vyāsa uvāca । gr̥hasthas tu yadā paśyed valīpalitam ātmanaḥ । apatyasyaiva cāpatyaṁ vanam eva tadāśrayet ॥

तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत् । तानेवाग्नीन्परिचरेद्यजमानो दिवौकसः ॥

tr̥tīyam āyuṣo bhāgaṁ vānaprasthāśrame vaset । tān evāgnīn paricared yajamāno divaukasaḥ ॥

नियतो नियताहारः षष्ठभक्तोऽप्रमादवान् । तदग्निहोत्रं ता गावो यज्ञाङ्गानि च सर्वशः ॥

niyato niyatāhāraḥ ṣaṣṭhabhakto ’pramādavān । tad agnihotraṁ tā gāvo yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ ॥

अकृष्टं वै व्रीहियवं नीवारं विघसानि च । हवींषि संप्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु ॥

akr̥ṣṭaṁ vai vrīhiyavaṁ nīvāraṁ vighasāni ca । havīṁṣi saṁprayaccheta makheṣv atrāpi pañcasu ॥

वानप्रस्थाश्रमेऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः । सद्यःप्रक्षालकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयाः ॥

vānaprasthāśrame ’py etāś catasro vr̥ttayaḥ smr̥tāḥ । sadyaḥprakṣālakāḥ ke cit ke cin māsikasaṁcayāḥ ॥

वार्षिकं संचयं केचित्केचिद्द्वादशवार्षिकम् । कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थसिद्धये ॥

vārṣikaṁ saṁcayaṁ ke cit ke cid dvādaśavārṣikam । kurvanty atithipūjārthaṁ yajñatantrārthasiddhaye ॥

अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः । ग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः ॥

abhrāvakāśā varṣāsu hemante jalasaṁśrayāḥ । grīṣme ca pañcatapasaḥ śaśvac ca mitabhojanāḥ ॥

भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठेद्वा प्रपदैरपि । स्थानासनैर्वर्तयन्ति सवनेष्वभिषिञ्चते ॥

bhūmau viparivartante tiṣṭhed vā prapadair api । sthānāsanair vartayanti savaneṣv abhiṣiñcate ॥

दन्तोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथापरे । शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत् ॥

dantolūkhalinaḥ ke cid aśmakuṭṭās tathāpare । śuklapakṣe pibanty eke yavāgūṁ kvathitāṁ sakr̥t ॥

कृष्णपक्षे पिबन्त्येके भुञ्जते च यथाक्रमम् । मूलैरेके फलैरेके पुष्पैरेके दृढव्रताः ॥

kr̥ṣṇapakṣe pibanty eke bhuñjate ca yathākramam । mūlair eke phalair eke puṣpair eke dr̥ḍhavratāḥ ॥

वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताः । एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम् ॥

vartayanti yathānyāyaṁ vaikhānasamataṁ śritāḥ । etāś cānyāś ca vividhā dīkṣās teṣāṁ manīṣiṇām ॥

चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः । वानप्रस्थो गृहस्थश्च ततोऽन्यः संप्रवर्तते ॥

caturthaś caupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smr̥taḥ । vānaprastho gr̥hasthaś ca tato ’nyaḥ saṁpravartate ॥

अस्मिन्नेव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभिः । अगस्त्यः सप्त ऋषयो मधुच्छन्दोऽघमर्षणः ॥

asminn eva yuge tāta vipraiḥ sarvārthadarśibhiḥ । agastyaḥ sapta r̥ṣayo madhucchando ’ghamarṣaṇaḥ ॥

सांकृतिः सुदिवा तण्डिर्यवान्नोऽथ कृतश्रमः । अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिर्बुधः ॥

sāṁkr̥tiḥ sudivā taṇḍir yavānno ’tha kr̥taśramaḥ । ahovīryas tathā kāvyas tāṇḍyo medhātithir budhaḥ ॥

शलो वाकश्च निर्वाकः शून्यपालः कृतश्रमः । एवंधर्मसु विद्वांसस्ततः स्वर्गमुपागमन् ॥

śalo vākaś ca nirvākaḥ śūnyapālaḥ kr̥taśramaḥ । evaṁdharmasu vidvāṁsas tataḥ svargam upāgaman ॥

तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा यायावरा गणाः । ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणदर्शिनाम् ॥

tāta pratyakṣadharmāṇas tathā yāyāvarā gaṇāḥ । r̥ṣīṇām ugratapasāṁ dharmanaipuṇadarśinām ॥

अवाच्यापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनमाश्रिताः । वैखानसा वालखिल्याः सिकताश्च तथापरे ॥

avācyāparimeyāś ca brāhmaṇā vanam āśritāḥ । vaikhānasā vālakhilyāḥ sikatāś ca tathāpare ॥

कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः । गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिताः । अनक्षत्रा अनाधृष्या दृश्यन्ते ज्योतिषां गणाः ॥

karmabhis te nirānandā dharmanityā jitendriyāḥ । gatāḥ pratyakṣadharmāṇas te sarve vanam āśritāḥ । anakṣatrā anādhr̥ṣyā dr̥śyante jyotiṣāṁ gaṇāḥ ॥

जरया च परिद्यूनो व्याधिना च प्रपीडितः । चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत् । सद्यस्कारां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् ॥

jarayā ca paridyūno vyādhinā ca prapīḍitaḥ । caturthe cāyuṣaḥ śeṣe vānaprasthāśramaṁ tyajet । sadyaskārāṁ nirūpyeṣṭiṁ sarvavedasadakṣiṇām ॥

आत्मयाजी सोऽऽत्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः । आत्मन्यग्नीन्समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान् ॥

ātmayājī so ’’tmaratir ātmakrīḍātmasaṁśrayaḥ । ātmany agnīn samāropya tyaktvā sarvaparigrahān ॥

सद्यस्क्रांश्च यजेद्यज्ञानिष्टीश्चैवेह सर्वदा । सदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या निवर्तते ॥

sadyaskrāṁś ca yajed yajñān iṣṭīś caiveha sarvadā । sadaiva yājināṁ yajñād ātmanījyā nivartate ॥

त्रींश्चैवाग्नीन्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात् । प्राणेभ्यो यजुषा पञ्च षट्प्राश्नीयादकुत्सयन् ॥

trīṁś caivāgnīn yajet samyag ātmany evātmamokṣaṇāt । prāṇebhyo yajuṣā pañca ṣaṭ prāśnīyād akutsayan ॥

केशलोमनखान्वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः । आश्रमादाश्रमं सद्यः पूतो गच्छति कर्मभिः ॥

keśalomanakhān vāpya vānaprastho munis tataḥ । āśramād āśramaṁ sadyaḥ pūto gacchati karmabhiḥ ॥

अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा प्रव्रजेद्द्विजः । लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥

abhayaṁ sarvabhūtebhyo yo dattvā pravrajed dvijaḥ । lokās tejomayās tasya pretya cānantyam aśnute ॥

सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो; न चेह नामुत्र च कर्तुमीहते । अरोषमोहो गतसंधिविग्रहो; भवेदुदासीनवदात्मविन्नरः ॥

suśīlavr̥tto vyapanītakalmaṣo; na ceha nāmutra ca kartum īhate । aroṣamoho gatasaṁdhivigraho; bhaved udāsīnavad ātmavin naraḥ ॥

यमेषु चैवात्मगतेषु न व्यथे;त्स्वशास्त्रसूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः । भवेद्यथेष्टा गतिरात्मयाजिनो; न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये ॥

yameṣu caivātmagateṣu na vyathet; svaśāstrasūtrāhutimantravikramaḥ । bhaved yatheṣṭā gatir ātmayājino; na saṁśayo dharmapare jitendriye ॥

ततः परं श्रेष्ठमतीव सद्गुणै;रधिष्ठितं त्रीनधिवृत्तमुत्तमम् । चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु; प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम् ॥

tataḥ paraṁ śreṣṭham atīva sadguṇair; adhiṣṭhitaṁ trīn adhivr̥ttam uttamam । caturtham uktaṁ paramāśramaṁ śr̥ṇu; prakīrtyamānaṁ paramaṁ parāyaṇam ॥