Adhyāya 235

व्यास उवाच । द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी गृहे वसेत् । धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य सुव्रतः ॥

vyāsa uvāca । dvitīyam āyuṣo bhāgaṁ gr̥hamedhī gr̥he vaset । dharmalabdhair yuto dārair agnīn utpādya suvrataḥ ॥

गृहस्थवृत्तयश्चैव चतस्रः कविभिः स्मृताः । कुसूलधान्यः प्रथमः कुम्भीधान्यस्त्वनन्तरम् ॥

gr̥hasthavr̥ttayaś caiva catasraḥ kavibhiḥ smr̥tāḥ । kusūladhānyaḥ prathamaḥ kumbhīdhānyas tv anantaram ॥

अश्वस्तनोऽथ कापोतीमाश्रितो वृत्तिमाहरेत् । तेषां परः परो ज्यायान्धर्मतो लोकजित्तमः ॥

aśvastano ’tha kāpotīm āśrito vr̥ttim āharet । teṣāṁ paraḥ paro jyāyān dharmato lokajittamaḥ ॥

षट्कर्मा वर्तयत्येकस्त्रिभिरन्यः प्रवर्तते । द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रे व्यवस्थितः । गृहमेधिव्रतान्यत्र महान्तीह प्रचक्षते ॥

ṣaṭkarmā vartayaty ekas tribhir anyaḥ pravartate । dvābhyām ekaś caturthas tu brahmasatre vyavasthitaḥ । gr̥hamedhivratāny atra mahāntīha pracakṣate ॥

नात्मार्थं पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून् । प्राणी वा यदि वाप्राणी संस्कारं यजुषार्हति ॥

nātmārthaṁ pācayed annaṁ na vr̥thā ghātayet paśūn । prāṇī vā yadi vāprāṇī saṁskāraṁ yajuṣārhati ॥

न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः । न भुञ्जीतान्तराकाले नानृतावाह्वयेत्स्त्रियम् ॥

na divā prasvapej jātu na pūrvāpararātrayoḥ । na bhuñjītāntarākāle nānr̥tāv āhvayet striyam ॥

नास्यानश्नन्वसेद्विप्रो गृहे कश्चिदपूजितः । तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः सदा ॥

nāsyānaśnan vased vipro gr̥he kaś cid apūjitaḥ । tathāsyātithayaḥ pūjyā havyakavyavahāḥ sadā ॥

वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः । स्वधर्मजीविनो दान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः । तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते ॥

vedavidyāvratasnātāḥ śrotriyā vedapāragāḥ । svadharmajīvino dāntāḥ kriyāvantas tapasvinaḥ । teṣāṁ havyaṁ ca kavyaṁ cāpy arhaṇārthaṁ vidhīyate ॥

न खरैः संप्रयातस्य स्वधर्माज्ञानकस्य च । अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वालीककारिणः ॥

na kharaiḥ saṁprayātasya svadharmājñānakasya ca । apaviddhāgnihotrasya guror vālīkakāriṇaḥ ॥

संविभागोऽत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते । तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥

saṁvibhāgo ’tra bhūtānāṁ sarveṣām eva śiṣyate । tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṁ gr̥hamedhinā ॥

विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः । अमृतं यज्ञशेषं स्याद्भोजनं हविषा समम् । भृत्यशेषं तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसाशिनम् ॥

vighasāśī bhaven nityaṁ nityaṁ cāmr̥tabhojanaḥ । amr̥taṁ yajñaśeṣaṁ syād bhojanaṁ haviṣā samam । bhr̥tyaśeṣaṁ tu yo ’śnāti tam āhur vighasāśinam ॥

स्वदारनिरतो दान्तो ह्यनसूयुर्जितेन्द्रियः । ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितैः ॥

svadāranirato dānto hy anasūyur jitendriyaḥ । r̥tvikpurohitācāryair mātulātithisaṁśritaiḥ ॥

वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः । मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया ॥

vr̥ddhabālāturair vaidyair jñātisaṁbandhibāndhavaiḥ । mātāpitr̥bhyāṁ jāmībhir bhrātrā putreṇa bhāryayā ॥

दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत् । एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

duhitrā dāsavargeṇa vivādaṁ na samācaret । etān vimucya saṁvādān sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

एतैर्जितैस्तु जयति सर्वाँल्लोकान्न संशयः । आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः ॥

etair jitais tu jayati sarvām̐l lokān na saṁśayaḥ । ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ ॥

अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य चर्त्विजः । जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवे तु ज्ञातयः ॥

atithis tv indralokeśo devalokasya cartvijaḥ । jāmayo ’psarasāṁ loke vaiśvadeve tu jñātayaḥ ॥

संबन्धिबान्धवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ । वृद्धबालातुरकृशास्त्वाकाशे प्रभविष्णवः ॥

saṁbandhibāndhavā dikṣu pr̥thivyāṁ mātr̥mātulau । vr̥ddhabālāturakr̥śās tv ākāśe prabhaviṣṇavaḥ ॥

भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः । छाया स्वा दाशवर्गस्तु दुहिता कृपणं परम् ॥

bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ । chāyā svā dāśavargas tu duhitā kr̥paṇaṁ param ॥

तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः । गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनित्यो जितक्लमः ॥

tasmād etair adhikṣiptaḥ sahen nityam asaṁjvaraḥ । gr̥hadharmarato vidvān dharmanityo jitaklamaḥ ॥

न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मं वा कंचिदाचरेत् । गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निःश्रेयसं परम् ॥

na cārthabaddhaḥ karmāṇi dharmaṁ vā kaṁ cid ācaret । gr̥hasthavr̥ttayas tisras tāsāṁ niḥśreyasaṁ param ॥

परस्परं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव तत् । ये चोक्ता नियमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषता ॥

parasparaṁ tathaivāhuś cāturāśramyam eva tat । ye coktā niyamās teṣāṁ sarvaṁ kāryaṁ bubhūṣatā ॥

कुम्भीधान्यैरुञ्छशिलैः कापोतीं चास्थितैस्तथा । यस्मिंश्चैते वसन्त्यर्हास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते ॥

kumbhīdhānyair uñchaśilaiḥ kāpotīṁ cāsthitais tathā । yasmiṁś caite vasanty arhās tad rāṣṭram abhivardhate ॥

दश पूर्वान्दश परान्पुनाति च पितामहान् । गृहस्थवृत्तयस्त्वेता वर्तयेद्यो गतव्यथः ॥

daśa pūrvān daśa parān punāti ca pitāmahān । gr̥hasthavr̥ttayas tv etā vartayed yo gatavyathaḥ ॥

स चक्रचरलोकानां सदृशीं प्राप्नुयाद्गतिम् । यतेन्द्रियाणामथ वा गतिरेषा विधीयते ॥

sa cakracaralokānāṁ sadr̥śīṁ prāpnuyād gatim । yatendriyāṇām atha vā gatir eṣā vidhīyate ॥

स्वर्गलोको गृहस्थानामुदारमनसां हितः । स्वर्गो विमानसंयुक्तो वेददृष्टः सुपुष्पितः ॥

svargaloko gr̥hasthānām udāramanasāṁ hitaḥ । svargo vimānasaṁyukto vedadr̥ṣṭaḥ supuṣpitaḥ ॥

स्वर्गलोके गृहस्थानां प्रतिष्ठा नियतात्मनाम् । ब्रह्मणा विहिता श्रेणिरेषा यस्मात्प्रमुच्यते । द्वितीयं क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥

svargaloke gr̥hasthānāṁ pratiṣṭhā niyatātmanām । brahmaṇā vihitā śreṇir eṣā yasmāt pramucyate । dvitīyaṁ kramaśaḥ prāpya svargaloke mahīyate ॥

अतः परं परममुदारमाश्रमं; तृतीयमाहुस्त्यजतां कलेवरम् । वनौकसां गृहपतिनामनुत्तमं; शृणुष्वैतत्क्लिष्टशरीरकारिणाम् ॥

ataḥ paraṁ paramam udāram āśramaṁ; tr̥tīyam āhus tyajatāṁ kalevaram । vanaukasāṁ gr̥hapatinām anuttamaṁ; śr̥ṇuṣvaitat kliṣṭaśarīrakāriṇām ॥