Adhyāya 234

शुक उवाच । क्षरात्प्रभृति यः सर्गः सगुणानीन्द्रियाणि च । बुद्ध्यैश्वर्याभिसर्गार्थं यद्ध्यानं चात्मनः शुभम् ॥

śuka uvāca । kṣarāt prabhr̥ti yaḥ sargaḥ saguṇānīndriyāṇi ca । buddhyaiśvaryābhisargārthaṁ yad dhyānaṁ cātmanaḥ śubham ॥

भूय एव तु लोकेऽस्मिन्सद्वृत्तिं वृत्तिहैतुकीम् । यया सन्तः प्रवर्तन्ते तदिच्छाम्यनुवर्णितम् ॥

bhūya eva tu loke ’smin sadvr̥ttiṁ vr̥ttihaitukīm । yayā santaḥ pravartante tad icchāmy anuvarṇitam ॥

वेदे वचनमुक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च । कथमेतद्विजानीयां तच्च व्याख्यातुमर्हसि ॥

vede vacanam uktaṁ tu kuru karma tyajeti ca । katham etad vijānīyāṁ tac ca vyākhyātum arhasi ॥

लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञः पूतोऽहं गुरुशासनात् । कृत्वा बुद्धिं वियुक्तात्मा त्यक्ष्याम्यात्मानमव्यथः ॥

lokavr̥ttāntatattvajñaḥ pūto ’haṁ guruśāsanāt । kr̥tvā buddhiṁ viyuktātmā tyakṣyāmy ātmānam avyathaḥ ॥

व्यास उवाच । यैषा वै विहिता वृत्तिः पुरस्ताद्ब्रह्मणा स्वयम् । एषा पूर्वतरैः सद्भिराचीर्णा परमर्षिभिः ॥

vyāsa uvāca । yaiṣā vai vihitā vr̥ttiḥ purastād brahmaṇā svayam । eṣā pūrvataraiḥ sadbhir ācīrṇā paramarṣibhiḥ ॥

ब्रह्मचर्येण वै लोकाञ्जयन्ति परमर्षयः । आत्मनश्च हृदि श्रेयस्त्वन्विच्छ मनसात्मनि ॥

brahmacaryeṇa vai lokāñ jayanti paramarṣayaḥ । ātmanaś ca hr̥di śreyas tv anviccha manasātmani ॥

वने मूलफलाशी च तप्यन्सुविपुलं तपः । पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसकः ॥

vane mūlaphalāśī ca tapyan suvipulaṁ tapaḥ । puṇyāyatanacārī ca bhūtānām avihiṁsakaḥ ॥

विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये । काले प्राप्ते चरन्भैक्षं कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥

vidhūme sannamusale vānaprasthapratiśraye । kāle prāpte caran bhaikṣaṁ kalpate brahmabhūyase ॥

निःस्तुतिर्निर्नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे । अरण्ये विचरैकाकी येन केनचिदाशितः ॥

niḥstutir nirnamaskāraḥ parityajya śubhāśubhe । araṇye vicaraikākī yena kena cid āśitaḥ ॥

शुक उवाच । यदिदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते । प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रता कुतः ॥

śuka uvāca । yad idaṁ vedavacanaṁ lokavāde virudhyate । pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstratā kutaḥ ॥

इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि भगवान्प्रब्रवीतु मे । कर्मणामविरोधेन कथमेतत्प्रवर्तते ॥

ity etac chrotum icchāmi bhagavān prabravītu me । karmaṇām avirodhena katham etat pravartate ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गन्धवत्याः सुतः सुतम् । ऋषिस्तत्पूजयन्वाक्यं पुत्रस्यामिततेजसः ॥

bhīṣma uvāca । ity uktaḥ pratyuvācedaṁ gandhavatyāḥ sutaḥ sutam । r̥ṣis tat pūjayan vākyaṁ putrasyāmitatejasaḥ ॥

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम् ॥

gr̥hastho brahmacārī ca vānaprastho ’tha bhikṣukaḥ । yathoktakāriṇaḥ sarve gacchanti paramāṁ gatim ॥

एको य आश्रमानेताननुतिष्ठेद्यथाविधि । अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते ॥

eko ya āśramān etān anutiṣṭhed yathāvidhi । akāmadveṣasaṁyuktaḥ sa paratra mahīyate ॥

चतुष्पदी हि निःश्रेणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता । एतामाश्रित्य निःश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते ॥

catuṣpadī hi niḥśreṇī brahmaṇy eṣā pratiṣṭhitā । etām āśritya niḥśreṇīṁ brahmaloke mahīyate ॥

आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः । गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः ॥

āyuṣas tu caturbhāgaṁ brahmacāryanasūyakaḥ । gurau vā guruputre vā vased dharmārthakovidaḥ ॥

कर्मातिरेकेण गुरोरध्येतव्यं बुभूषता । दक्षिणो नापवादी स्यादाहूतो गुरुमाश्रयेत् ॥

karmātirekeṇa guror adhyetavyaṁ bubhūṣatā । dakṣiṇo nāpavādī syād āhūto gurum āśrayet ॥

जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थायी गुरुवेश्मनि । यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्यं दासेन वा पुनः ॥

jaghanyaśāyī pūrvaṁ syād utthāyī guruveśmani । yac ca śiṣyeṇa kartavyaṁ kāryaṁ dāsena vā punaḥ ॥

कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत पार्श्वतः । किंकरः सर्वकारी च सर्वकर्मसु कोविदः ॥

kr̥tam ity eva tat sarvaṁ kr̥tvā tiṣṭheta pārśvataḥ । kiṁkaraḥ sarvakārī ca sarvakarmasu kovidaḥ ॥

शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिषुरिवात्वरः । चक्षुषा गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रियः ॥

śucir dakṣo guṇopeto brūyād iṣur ivātvaraḥ । cakṣuṣā gurum avyagro nirīkṣeta jitendriyaḥ ॥

नाभुक्तवति चाश्नीयादपीतवति नो पिबेत् । न तिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत च ॥

nābhuktavati cāśnīyād apītavati no pibet । na tiṣṭhati tathāsīta nāsupte prasvapeta ca ॥

उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत् । दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत् ॥

uttānābhyāṁ ca pāṇibhyāṁ pādāv asya mr̥du spr̥śet । dakṣiṇaṁ dakṣiṇenaiva savyaṁ savyena pīḍayet ॥

अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादधीष्व भगवन्निति । इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि कृतं मया ॥

abhivādya guruṁ brūyād adhīṣva bhagavann iti । idaṁ kariṣye bhagavann idaṁ cāpi kr̥taṁ mayā ॥

इति सर्वमनुज्ञाप्य निवेद्य गुरवे धनम् । कुर्यात्कृत्वा च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः ॥

iti sarvam anujñāpya nivedya gurave dhanam । kuryāt kr̥tvā ca tat sarvam ākhyeyaṁ gurave punaḥ ॥

यांस्तु गन्धान्रसान्वापि ब्रह्मचारी न सेवते । सेवेत तान्समावृत्त इति धर्मेषु निश्चयः ॥

yāṁs tu gandhān rasān vāpi brahmacārī na sevate । seveta tān samāvr̥tta iti dharmeṣu niścayaḥ ॥

ये केचिद्विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः । तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भवेच्चानपगो गुरोः ॥

ye ke cid vistareṇoktā niyamā brahmacāriṇaḥ । tān sarvān anugr̥hṇīyād bhavec cānapago guroḥ ॥

स एवं गुरवे प्रीतिमुपहृत्य यथाबलम् । आश्रमेष्वाश्रमेष्वेवं शिष्यो वर्तेत कर्मणा ॥

sa evaṁ gurave prītim upahr̥tya yathābalam । āśrameṣv āśrameṣv evaṁ śiṣyo varteta karmaṇā ॥

वेदव्रतोपवासेन चतुर्थे चायुषो गते । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावर्तेद्यथाविधि ॥

vedavratopavāsena caturthe cāyuṣo gate । gurave dakṣiṇāṁ dattvā samāvarted yathāvidhi ॥

धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य धर्मतः । द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधिव्रती भवेत् ॥

dharmalabdhair yuto dārair agnīn utpādya dharmataḥ । dvitīyam āyuṣo bhāgaṁ gr̥hamedhivratī bhavet ॥