Adhyāya 233

शुक उवाच । यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा ॥

śuka uvāca । yad idaṁ vedavacanaṁ kuru karma tyajeti ca । kāṁ diśaṁ vidyayā yānti kāṁ ca gacchanti karmaṇā ॥

एतद्वै श्रोतुमिच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे । एतत्त्वन्योन्यवैरूप्ये वर्तते प्रतिकूलतः ॥

etad vai śrotum icchāmi tad bhavān prabravītu me । etat tv anyonyavairūpye vartate pratikūlataḥ ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं पराशरसुतः सुतम् । कर्मविद्यामयावेतौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ ॥

bhīṣma uvāca । ity uktaḥ pratyuvācedaṁ parāśarasutaḥ sutam । karmavidyāmayāv etau vyākhyāsyāmi kṣarākṣarau ॥

यां दिशं विद्यया यान्ति यां च गच्छन्ति कर्मणा । शृणुष्वैकमनाः पुत्र गह्वरं ह्येतदन्तरम् ॥

yāṁ diśaṁ vidyayā yānti yāṁ ca gacchanti karmaṇā । śr̥ṇuṣvaikamanāḥ putra gahvaraṁ hy etad antaram ॥

अस्ति धर्म इति प्रोक्तं नास्तीत्यत्रैव यो वदेत् । तस्य पक्षस्य सदृशमिदं मम भवेदथ ॥

asti dharma iti proktaṁ nāstīty atraiva yo vadet । tasya pakṣasya sadr̥śam idaṁ mama bhaved atha ॥

द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च सुभाषितः ॥

dvāv imāv atha panthānau yatra vedāḥ pratiṣṭhitāḥ । pravr̥ttilakṣaṇo dharmo nivr̥ttau ca subhāṣitaḥ ॥

कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया तु प्रमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥

karmaṇā badhyate jantur vidyayā tu pramucyate । tasmāt karma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ ॥

कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान्षोडशात्मकः । विद्यया जायते नित्यमव्ययो ह्यव्ययात्मकः ॥

karmaṇā jāyate pretya mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ । vidyayā jāyate nityam avyayo hy avyayātmakaḥ ॥

कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धितरा नराः । तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते ॥

karma tv eke praśaṁsanti svalpabuddhitarā narāḥ । tena te dehajālāni ramayanta upāsate ॥

ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः । न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्निव ॥

ye tu buddhiṁ parāṁ prāptā dharmanaipuṇyadarśinaḥ । na te karma praśaṁsanti kūpaṁ nadyāṁ pibann iva ॥

कर्मणः फलमाप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ । विद्यया तदवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥

karmaṇaḥ phalam āpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau । vidyayā tad avāpnoti yatra gatvā na śocati ॥

यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते । न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते ॥

yatra gatvā na mriyate yatra gatvā na jāyate । na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate ॥

यत्र तद्ब्रह्म परममव्यक्तमजरं ध्रुवम् । अव्याहतमनायासममृतं चावियोगि च ॥

yatra tad brahma paramam avyaktam ajaraṁ dhruvam । avyāhatam anāyāsam amr̥taṁ cāviyogi ca ॥

द्वंद्वैर्यत्र न बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा । समाः सर्वत्र मैत्राश्च सर्वभूतहिते रताः ॥

dvaṁdvair yatra na bādhyante mānasena ca karmaṇā । samāḥ sarvatra maitrāś ca sarvabhūtahite ratāḥ ॥

विद्यामयोऽन्यः पुरुषस्तात कर्ममयोऽपरः । विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्मया कलया स्थितम् ॥

vidyāmayo ’nyaḥ puruṣas tāta karmamayo ’paraḥ । viddhi candramasaṁ darśe sūkṣmayā kalayā sthitam ॥

तदेतदृषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुमीयते । नवजं शशिनं दृष्ट्वा वक्रं तन्तुमिवाम्बरे ॥

tad etad r̥ṣiṇā proktaṁ vistareṇānumīyate । navajaṁ śaśinaṁ dr̥ṣṭvā vakraṁ tantum ivāmbare ॥

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः । मूर्तिमानिति तं विद्धि तात कर्मगुणात्मकम् ॥

ekādaśavikārātmā kalāsaṁbhārasaṁbhr̥taḥ । mūrtimān iti taṁ viddhi tāta karmaguṇātmakam ॥

देवो यः संश्रितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे । क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान्नित्यं त्यागजितात्मकम् ॥

devo yaḥ saṁśritas tasminn abbindur iva puṣkare । kṣetrajñaṁ taṁ vijānīyān nityaṁ tyāgajitātmakam ॥

तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान् । जीवमात्मगुणं विद्यादात्मानं परमात्मनः ॥

tamo rajaś ca sattvaṁ ca viddhi jīvaguṇān imān । jīvam ātmaguṇaṁ vidyād ātmānaṁ paramātmanaḥ ॥

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति; प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥

sacetanaṁ jīvaguṇaṁ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam । tataḥ paraṁ kṣetravido vadanti; prāvartayad yo bhuvanāni sapta ॥