Adhyāya 232

व्यास उवाच । पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वतः । सांख्यन्यायेन संयुक्तं यदेतत्कीर्तितं मया ॥

vyāsa uvāca । pr̥cchatas tava satputra yathāvad iha tattvataḥ । sāṁkhyanyāyena saṁyuktaṁ yad etat kīrtitaṁ mayā ॥

योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु । एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः । आत्मनो ध्यायिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम् ॥

yogakr̥tyaṁ tu te kr̥tsnaṁ vartayiṣyāmi tac chr̥ṇu । ekatvaṁ buddhimanasor indriyāṇāṁ ca sarvaśaḥ । ātmano dhyāyinas tāta jñānam etad anuttamam ॥

तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना । आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ॥

tad etad upaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā । ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṁ śucikarmaṇā ॥

योगदोषान्समुच्छिद्य पञ्च यान्कवयो विदुः । कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ॥

yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ । kāmaṁ krodhaṁ ca lobhaṁ ca bhayaṁ svapnaṁ ca pañcamam ॥

क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात् । सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति ॥

krodhaṁ śamena jayati kāmaṁ saṁkalpavarjanāt । sattvasaṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati ॥

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा । चक्षुः श्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ॥

dhr̥tyā śiśnodaraṁ rakṣet pāṇipādaṁ ca cakṣuṣā । cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṁ ca karmaṇā ॥

अप्रमादाद्भयं जह्याल्लोभं प्राज्ञोपसेवनात् । एवमेतान्योगदोषाञ्जयेन्नित्यमतन्द्रितः ॥

apramādād bhayaṁ jahyāl lobhaṁ prājñopasevanāt । evam etān yogadoṣāñ jayen nityam atandritaḥ ॥

अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च । वर्जयेद्रुषितां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम् ॥

agnīṁś ca brāhmaṇāṁś cārced devatāḥ praṇameta ca । varjayed ruṣitāṁ vācaṁ hiṁsāyuktāṁ manonugām ॥

ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं रसः । एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥

brahma tejomayaṁ śukraṁ yasya sarvam idaṁ rasaḥ । ekasya bhūtaṁ bhūtasya dvayaṁ sthāvarajaṅgamam ॥

ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा । शौचमाहारसंशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः ॥

dhyānam adhyayanaṁ dānaṁ satyaṁ hrīr ārjavaṁ kṣamā । śaucam āhārasaṁśuddhir indriyāṇāṁ ca nigrahaḥ ॥

एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति । सिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्तते ॥

etair vivardhate tejaḥ pāpmānaṁ cāpakarṣati । sidhyanti cāsya sarvārthā vijñānaṁ ca pravartate ॥

समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयन् । धुतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥

samaḥ sarveṣu bhūteṣu labdhālabdhena vartayan । dhutapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ । kāmakrodhau vaśe kr̥tvā ninīṣed brahmaṇaḥ padam ॥

मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः । प्राग्रात्रापररात्रेषु धारयेन्मन आत्मना ॥

manasaś cendriyāṇāṁ ca kr̥tvaikāgryaṁ samāhitaḥ । prāg rātrāpararātreṣu dhārayen mana ātmanā ॥

जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम् । ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥

jantoḥ pañcendriyasyāsya yad ekaṁ chidram indriyam । tato ’sya sravati prajñā dr̥teḥ pādād ivodakam ॥

मनस्तु पूर्वमादद्यात्कुमीनानिव मत्स्यहा । ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वां घ्राणं च योगवित् ॥

manas tu pūrvam ādadyāt kumīnān iva matsyahā । tataḥ śrotraṁ tataś cakṣur jihvāṁ ghrāṇaṁ ca yogavit ॥

तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद्यतिः । तथैवापोह्य संकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत् ॥

tata etāni saṁyamya manasi sthāpayed yatiḥ । tathaivāpohya saṁkalpān mano hy ātmani dhārayet ॥

पञ्च ज्ञानेन संधाय मनसि स्थापयेद्यतिः । यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि । प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते ॥

pañca jñānena saṁdhāya manasi sthāpayed yatiḥ । yadaitāny avatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani । prasīdanti ca saṁsthāya tadā brahma prakāśate ॥

विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान् । वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पश्यत्यात्मानमात्मना । सर्वं च तत्र सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते ॥

vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān । vaidyuto ’gnir ivākāśe paśyaty ātmānam ātmanā । sarvaṁ ca tatra sarvatra vyāpakatvāc ca dr̥śyate ॥

तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः । धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः ॥

taṁ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ । dhr̥timanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ ॥

एवं परिमितं कालमाचरन्संशितव्रतः । आसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसात्म्यताम् ॥

evaṁ parimitaṁ kālam ācaran saṁśitavrataḥ । āsīno hi rahasy eko gacched akṣarasātmyatām ॥

प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणश्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः ॥

pramoho bhrama āvarto ghrāṇaśravaṇadarśane । adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākr̥tiḥ ॥

प्रतिभामुपसर्गांश्चाप्युपसंगृह्य योगतः । तांस्तत्त्वविदनादृत्य स्वात्मनैव निवर्तयेत् ॥

pratibhām upasargāṁś cāpy upasaṁgr̥hya yogataḥ । tāṁs tattvavid anādr̥tya svātmanaiva nivartayet ॥

कुर्यात्परिचयं योगे त्रैकाल्यं नियतो मुनिः । गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजजेत् ॥

kuryāt paricayaṁ yoge traikālyaṁ niyato muniḥ । giriśr̥ṅge tathā caitye vr̥kṣāgreṣu ca yojajet ॥

संनियम्येन्द्रियग्रामं गोष्ठे भाण्डमना इव । एकाग्रश्चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मनः ॥

saṁniyamyendriyagrāmaṁ goṣṭhe bhāṇḍamanā iva । ekāgraś cintayen nityaṁ yogān nodvejayen manaḥ ॥

येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः । तं तं युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत्ततः ॥

yenopāyena śakyeta saṁniyantuṁ calaṁ manaḥ । taṁ taṁ yukto niṣeveta na caiva vicalet tataḥ ॥

शून्या गिरिगुहाश्चैव देवतायतनानि च । शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थमुपक्रमेत् ॥

śūnyā giriguhāś caiva devatāyatanāni ca । śūnyāgārāṇi caikāgro nivāsārtham upakramet ॥

नाभिष्वजेत्परं वाचा कर्मणा मनसापि वा । उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धे समो भवेत् ॥

nābhiṣvajet paraṁ vācā karmaṇā manasāpi vā । upekṣako yatāhāro labdhālabdhe samo bhavet ॥

यश्चैनमभिनन्देत यश्चैनमपवादयेत् । समस्तयोश्चाप्युभयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम् ॥

yaś cainam abhinandeta yaś cainam apavādayet । samas tayoś cāpy ubhayor nābhidhyāyec chubhāśubham ॥

न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् । समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः ॥

na prahr̥ṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayet । samaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ ॥

एवं सर्वात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः । षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥

evaṁ sarvātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ । ṣaṇmāsān nityayuktasya śabdabrahmātivartate ॥

वेदनार्ताः प्रजा दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः । एतस्मिन्निरतो मार्गे विरमेन्न विमोहितः ॥

vedanārtāḥ prajā dr̥ṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ । etasmin nirato mārge viramen na vimohitaḥ ॥

अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी । तावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम् ॥

api varṇāvakr̥ṣṭas tu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī । tāv apy etena mārgeṇa gacchetāṁ paramāṁ gatim ॥

अजं पुराणमजरं सनातनं; यदिन्द्रियैरुपलभते नरोऽचलः । अणोरणीयो महतो महत्तरं; तदात्मना पश्यति युक्त आत्मवान् ॥

ajaṁ purāṇam ajaraṁ sanātanaṁ; yad indriyair upalabhate naro ’calaḥ । aṇor aṇīyo mahato mahattaraṁ; tadātmanā paśyati yukta ātmavān ॥

इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो; यथावदुक्तं मनसानुदृश्य च । अवेक्ष्य चेयात्परमेष्ठिसात्म्यतां; प्रयान्ति यां भूतगतिं मनीषिणः ॥

idaṁ maharṣer vacanaṁ mahātmano; yathāvad uktaṁ manasānudr̥śya ca । avekṣya ceyāt parameṣṭhisātmyatāṁ; prayānti yāṁ bhūtagatiṁ manīṣiṇaḥ ॥