Adhyāya 227

व्यास उवाच । त्रयीविद्यामवेक्षेत वेदेषूक्तामथाङ्गतः । ऋक्सामवर्णाक्षरतो यजुषोऽथर्वणस्तथा ॥

vyāsa uvāca । trayīvidyām avekṣeta vedeṣūktām athāṅgataḥ । r̥ksāmavarṇākṣarato yajuṣo ’tharvaṇas tathā ॥

वेदवादेषु कुशला ह्यध्यात्मकुशलाश्च ये । सत्त्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाप्ययौ ॥

vedavādeṣu kuśalā hy adhyātmakuśalāś ca ye । sattvavanto mahābhāgāḥ paśyanti prabhavāpyayau ॥

एवं धर्मेण वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत् । असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः ॥

evaṁ dharmeṇa varteta kriyāḥ śiṣṭavad ācaret । asaṁrodhena bhūtānāṁ vr̥ttiṁ lipseta vai dvijaḥ ॥

सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः । स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणः सत्यसंगरः ॥

sadbhya āgatavijñānaḥ śiṣṭaḥ śāstravicakṣaṇaḥ । svadharmeṇa kriyā loke kurvāṇaḥ satyasaṁgaraḥ ॥

तिष्ठत्येतेषु गृहवान्षट्सु कर्मसु स द्विजः । पञ्चभिः सततं यज्ञैः श्रद्दधानो यजेत च ॥

tiṣṭhaty eteṣu gr̥havān ṣaṭsu karmasu sa dvijaḥ । pañcabhiḥ satataṁ yajñaiḥ śraddadhāno yajeta ca ॥

धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान् । वीतहर्षभयक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति ॥

dhr̥timān apramattaś ca dānto dharmavid ātmavān । vītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati ॥

दानमध्ययनं यज्ञस्तपो ह्रीरार्जवं दमः । एतैर्वर्धयते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ॥

dānam adhyayanaṁ yajñas tapo hrīr ārjavaṁ damaḥ । etair vardhayate tejaḥ pāpmānaṁ cāpakarṣati ॥

धूतपाप्मा तु मेधावी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥

dhūtapāpmā tu medhāvī laghvāhāro jitendriyaḥ । kāmakrodhau vaśe kr̥tvā ninīṣed brahmaṇaḥ padam ॥

अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च । वर्जयेद्रुषतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम् ॥

agnīṁś ca brāhmaṇāṁś cārced devatāḥ praṇameta ca । varjayed ruṣatīṁ vācaṁ hiṁsāṁ cādharmasaṁhitām ॥

एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते । ज्ञानागमेन कर्माणि कुर्वन्कर्मसु सिध्यति ॥

eṣā pūrvatarā vr̥ttir brāhmaṇasya vidhīyate । jñānāgamena karmāṇi kurvan karmasu sidhyati ॥

पञ्चेन्द्रियजलां घोरां लोभकूलां सुदुस्तराम् । मन्युपङ्कामनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान् ॥

pañcendriyajalāṁ ghorāṁ lobhakūlāṁ sudustarām । manyupaṅkām anādhr̥ṣyāṁ nadīṁ tarati buddhimān ॥

काममन्यूद्धतं यत्स्यान्नित्यमत्यन्तमोहितम् । महता विधिदृष्टेन बलेनाप्रतिघातिना । स्वभावस्रोतसा वृत्तमुह्यते सततं जगत् ॥

kāmamanyūddhataṁ yat syān nityam atyantamohitam । mahatā vidhidr̥ṣṭena balenāpratighātinā । svabhāvasrotasā vr̥ttam uhyate satataṁ jagat ॥

कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् । मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च ॥

kālodakena mahatā varṣāvartena saṁtatam । māsormiṇartuvegena pakṣolapatr̥ṇena ca ॥

निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजवेन च । कामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च ॥

nimeṣonmeṣaphenena ahorātrajavena ca । kāmagrāheṇa ghoreṇa vedayajñaplavena ca ॥

धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च । ऋतसोपानतीरेण विहिंसातरुवाहिना ॥

dharmadvīpena bhūtānāṁ cārthakāmaraveṇa ca । r̥tasopānatīreṇa vihiṁsātaruvāhinā ॥

युगह्रदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च । धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम् ॥

yugahradaughamadhyena brahmaprāyabhavena ca । dhātrā sr̥ṣṭāni bhūtāni kr̥ṣyante yamasādanam ॥

एतत्प्रज्ञामयैर्धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः । प्लवैरप्लववन्तो हि किं करिष्यन्त्यचेतसः ॥

etat prajñāmayair dhīrā nistaranti manīṣiṇaḥ । plavair aplavavanto hi kiṁ kariṣyanty acetasaḥ ॥

उपपन्नं हि यत्प्राज्ञो निस्तरेन्नेतरो जनः । दूरतो गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति ॥

upapannaṁ hi yat prājño nistaren netaro janaḥ । dūrato guṇadoṣau hi prājñaḥ sarvatra paśyati ॥

संशयात्मा स कामात्मा चलचित्तोऽल्पचेतनः । अप्राज्ञो न तरत्येव यो ह्यास्ते न स गच्छति ॥

saṁśayātmā sa kāmātmā calacitto ’lpacetanaḥ । aprājño na taraty eva yo hy āste na sa gacchati ॥

अप्लवो हि महादोषमुह्यमानोऽधिगच्छति । कामग्राहगृहीतस्य ज्ञानमप्यस्य न प्लवः ॥

aplavo hi mahādoṣam uhyamāno ’dhigacchati । kāmagrāhagr̥hītasya jñānam apy asya na plavaḥ ॥

तस्मादुन्मज्जनस्यार्थे प्रयतेत विचक्षणः । एतदुन्मज्जनं तस्य यदयं ब्राह्मणो भवेत् ॥

tasmād unmajjanasyārthe prayateta vicakṣaṇaḥ । etad unmajjanaṁ tasya yad ayaṁ brāhmaṇo bhavet ॥

त्र्यवदाते कुले जातस्त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत् । तस्मादुन्मज्जनस्तिष्ठेन्निस्तरेत्प्रज्ञया यथा ॥

tryavadāte kule jātas trisaṁdehas trikarmakr̥t । tasmād unmajjanas tiṣṭhen nistaret prajñayā yathā ॥

संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य कृतात्मनः । प्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिरिह लोके परत्र च ॥

saṁskr̥tasya hi dāntasya niyatasya kr̥tātmanaḥ । prājñasyānantarā siddhir iha loke paratra ca ॥

वर्तते तेषु गृहवानक्रुध्यन्ननसूयकः । पञ्चभिः सततं यज्ञैर्विघसाशी यजेत च ॥

vartate teṣu gr̥havān akrudhyann anasūyakaḥ । pañcabhiḥ satataṁ yajñair vighasāśī yajeta ca ॥

सतां वृत्तेन वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत् । असंरोधेन धर्मस्य वृत्तिं लिप्सेदगर्हिताम् ॥

satāṁ vr̥ttena varteta kriyāḥ śiṣṭavad ācaret । asaṁrodhena dharmasya vr̥ttiṁ lipsed agarhitām ॥

श्रुतिविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारो विचक्षणः । स्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सोऽप्यसंकरः ॥

śrutivijñānatattvajñaḥ śiṣṭācāro vicakṣaṇaḥ । svadharmeṇa kriyāvāṁś ca karmaṇā so ’py asaṁkaraḥ ॥

क्रियावाञ्श्रद्दधानश्च दाता प्राज्ञोऽनसूयकः । धर्माधर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम् ॥

kriyāvāñ śraddadhānaś ca dātā prājño ’nasūyakaḥ । dharmādharmaviśeṣajñaḥ sarvaṁ tarati dustaram ॥

धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान् । वीतहर्षभयक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति ॥

dhr̥timān apramattaś ca dānto dharmavid ātmavān । vītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati ॥

एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते । ज्ञानवित्त्वेन कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति ॥

eṣā pūrvatarā vr̥ttir brāhmaṇasya vidhīyate । jñānavittvena karmāṇi kurvan sarvatra sidhyati ॥

अधर्मं धर्मकामो हि करोतीहाविचक्षणः । धर्मं चाधर्मसंकाशं शोचन्निव करोति सः ॥

adharmaṁ dharmakāmo hi karotīhāvicakṣaṇaḥ । dharmaṁ cādharmasaṁkāśaṁ śocann iva karoti saḥ ॥

धर्मं करोमीति करोत्यधर्म;मधर्मकामश्च करोति धर्मम् । उभे बालः कर्मणी न प्रजान;न्स जायते म्रियते चापि देही ॥

dharmaṁ karomīti karoty adharmam; adharmakāmaś ca karoti dharmam । ubhe bālaḥ karmaṇī na prajānan; sa jāyate mriyate cāpi dehī ॥