Adhyāya 228

व्यास उवाच । अथ चेद्रोचयेदेतद्द्रुह्येत मनसा तथा । उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥

vyāsa uvāca । atha ced rocayed etad druhyeta manasā tathā । unmajjaṁś ca nimajjaṁś ca jñānavān plavavān bhavet ॥

प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः । नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥

prajñayā nirmitair dhīrās tārayanty abudhān plavaiḥ । nābudhās tārayanty anyān ātmānaṁ vā kathaṁ cana ॥

छिन्नदोषो मुनिर्योगान्युक्तो युञ्जीत द्वादश । दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिर्भयः ॥

chinnadoṣo munir yogān yukto yuñjīta dvādaśa । daśakarmasukhān arthān upāyāpāyanirbhayaḥ ॥

चक्षुराचारवित्प्राज्ञो मनसा दर्शनेन च । यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ॥

cakṣur ācāravit prājño manasā darśanena ca । yacched vāṅmanasī buddhyā ya icchej jñānam uttamam । jñānena yacched ātmānaṁ ya icchec chāntim ātmanaḥ ॥

एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः । यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनृचोऽजपः ॥

eteṣāṁ ced anudraṣṭā puruṣo ’pi sudāruṇaḥ । yadi vā sarvavedajño yadi vāpy anr̥co ’japaḥ ॥

यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः । यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वा क्लैब्यधारिता ॥

yadi vā dhārmiko yajvā yadi vā pāpakr̥ttamaḥ । yadi vā puruṣavyāghro yadi vā klaibyadhāritā ॥

तरत्येव महादुर्गं जरामरणसागरम् । एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानोऽप्येकमन्ततः । अपि जिज्ञासमानो हि शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥

taraty eva mahādurgaṁ jarāmaraṇasāgaram । evaṁ hy etena yogena yuñjāno ’py ekam antataḥ । api jijñāsamāno hi śabdabrahmātivartate ॥

धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूबरः । अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबन्धनः ॥

dharmopastho hrīvarūtha upāyāpāyakūbaraḥ । apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyur jīvabandhanaḥ ॥

चेतनाबन्धुरश्चारुराचारग्रहनेमिवान् । दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥

cetanābandhuraś cārur ācāragrahanemivān । darśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ ॥

प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः ॥

prajñānābhiḥ sarvatantrapratodo jñānasārathiḥ । kṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ ॥

त्यागवर्त्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरः । जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते ॥

tyāgavartmānugaḥ kṣemyaḥ śaucago dhyānagocaraḥ । jīvayukto ratho divyo brahmaloke virājate ॥

अथ संत्वरमाणस्य रथमेतं युयुक्षतः । अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥

atha saṁtvaramāṇasya ratham etaṁ yuyukṣataḥ । akṣaraṁ gantumanaso vidhiṁ vakṣyāmi śīghragam ॥

सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते । पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्या यावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥

sapta yo dhāraṇāḥ kr̥tsnā vāgyataḥ pratipadyate । pr̥ṣṭhataḥ pārśvataś cānyā yāvatyas tāḥ pradhāraṇāḥ ॥

क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः । ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः ॥

kramaśaḥ pārthivaṁ yac ca vāyavyaṁ khaṁ tathā payaḥ । jyotiṣo yat tad aiśvaryam ahaṁkārasya buddhitaḥ ॥

अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते । विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ॥

avyaktasya tathaiśvaryaṁ kramaśaḥ pratipadyate । vikramāś cāpi yasyaite tathā yuṅkte sa yogataḥ ॥

अथास्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः । निर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि दर्शयेत् ॥

athāsya yogayuktasya siddhim ātmani paśyataḥ । nirmathyamānaḥ sūkṣmatvād rūpāṇīmāni darśayet ॥

शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः । तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ॥

śaiśiras tu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṁśrayate nabhaḥ । tathā dehād vimuktasya pūrvarūpaṁ bhavaty uta ॥

अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम् । जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ॥

atha dhūmasya virame dvitīyaṁ rūpadarśanam । jalarūpam ivākāśe tatraivātmani paśyati ॥

अपां व्यतिक्रमे चापि वह्निरूपं प्रकाशते । तस्मिन्नुपरते चास्य पीतवस्त्रवदिष्यते । ऊर्णारूपसवर्णं च तस्य रूपं प्रकाशते ॥

apāṁ vyatikrame cāpi vahnirūpaṁ prakāśate । tasminn uparate cāsya pītavastravad iṣyate । ūrṇārūpasavarṇaṁ ca tasya rūpaṁ prakāśate ॥

अथ श्वेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्यजः । अशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमव्यक्तं ब्रह्मणोऽस्य वै ॥

atha śvetāṁ gatiṁ gatvā vāyavyaṁ sūkṣmam apy ajaḥ । aśuklaṁ cetasaḥ saukṣmyam avyaktaṁ brahmaṇo ’sya vai ॥

एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु । जातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥

eteṣv api hi jāteṣu phalajātāni me śr̥ṇu । jātasya pārthivaiśvarye sr̥ṣṭir iṣṭā vidhīyate ॥

प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजति प्रजाः । अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥

prajāpatir ivākṣobhyaḥ śarīrāt sr̥jati prajāḥ । aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā ॥

पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति स्मृतः । आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रणश्यति ॥

pr̥thivīṁ kampayaty eko guṇo vāyor iti smr̥taḥ । ākāśabhūtaś cākāśe savarṇatvāt praṇaśyati ॥

वर्णतो गृह्यते चापि कामात्पिबति चाशयान् । न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ॥

varṇato gr̥hyate cāpi kāmāt pibati cāśayān । na cāsya tejasā rūpaṁ dr̥śyate śāmyate tathā ॥

अहंकारस्य विजितेः पञ्चैते स्युर्वशानुगाः । षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ॥

ahaṁkārasya vijiteḥ pañcaite syur vaśānugāḥ । ṣaṇṇām ātmani buddhau ca jitāyāṁ prabhavaty atha ॥

निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते । तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ॥

nirdoṣā pratibhā hy enaṁ kr̥tsnā samabhivartate । tathaiva vyaktam ātmānam avyaktaṁ pratipadyate ॥

यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः । तत्राव्यक्तमयीं व्याख्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे । तथा व्यक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबोध मे ॥

yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṁjñakaḥ । tatrāvyaktamayīṁ vyākhyāṁ śr̥ṇu tvaṁ vistareṇa me । tathā vyaktamayīṁ caiva saṁkhyāṁ pūrvaṁ nibodha me ॥

पञ्चविंशतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् । योगे सांख्येऽपि च तथा विशेषांस्तत्र मे शृणु ॥

pañcaviṁśatitattvāni tulyāny ubhayataḥ samam । yoge sāṁkhye ’pi ca tathā viśeṣāṁs tatra me śr̥ṇu ॥

प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् । जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥

proktaṁ tad vyaktam ity eva jāyate vardhate ca yat । jīryate mriyate caiva caturbhir lakṣaṇair yutam ॥

विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् । द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥

viparītam ato yat tu tad avyaktam udāhr̥tam । dvāv ātmānau ca vedeṣu siddhānteṣv apy udāhr̥tau ॥

चतुर्लक्षणजं त्वन्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते । व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धमथेतरत् । सत्त्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमप्यनुदर्शितम् ॥

caturlakṣaṇajaṁ tv anyaṁ caturvargaṁ pracakṣate । vyaktam avyaktajaṁ caiva tathā buddham athetarat । sattvaṁ kṣetrajña ity etad dvayam apy anudarśitam ॥

द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेषु च रज्यतः । विषयात्प्रतिसंहारः सांख्यानां सिद्धिलक्षणम् ॥

dvāv ātmānau ca vedeṣu viṣayeṣu ca rajyataḥ । viṣayāt pratisaṁhāraḥ sāṁkhyānāṁ siddhilakṣaṇam ॥

निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः । नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥

nirmamaś cānahaṁkāro nirdvaṁdvaś chinnasaṁśayaḥ । naiva krudhyati na dveṣṭi nānr̥tā bhāṣate giraḥ ॥

आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रेण ध्याति नाशुभम् । वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥

ākruṣṭas tāḍitaś caiva maitreṇa dhyāti nāśubham । vāgdaṇḍakarmamanasāṁ trayāṇāṁ ca nivartakaḥ ॥

समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते । नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥

samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇam abhivartate । naivecchati na cāniccho yātrāmātravyavasthitaḥ ॥

अलोलुपोऽव्यथो दान्तो न कृती न निराकृतिः । नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नातिक्षिप्तमनोरथः । अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्सांख्यो विमुच्यते ॥

alolupo ’vyatho dānto na kr̥tī na nirākr̥tiḥ । nāsyendriyam anekāgraṁ nātikṣiptamanorathaḥ । ahiṁsraḥ sarvabhūtānām īdr̥k sāṁkhyo vimucyate ॥

अथ योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध मे । योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥

atha yogād vimucyante kāraṇair yair nibodha me । yogaiśvaryam atikrānto yo ’tikrāmati mucyate ॥

इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः । एवं भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥

ity eṣā bhāvajā buddhiḥ kathitā te na saṁśayaḥ । evaṁ bhavati nirdvaṁdvo brahmāṇaṁ cādhigacchati ॥