Adhyāya 226

व्यास उवाच । भूतग्रामे नियुक्तं यत्तदेतत्कीर्तितं मया । ब्राह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत्ते वक्ष्यामि पृच्छते ॥

vyāsa uvāca । bhūtagrāme niyuktaṁ yat tad etat kīrtitaṁ mayā । brāhmaṇasya tu yat kr̥tyaṁ tat te vakṣyāmi pr̥cchate ॥

जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावताम् । क्रिया स्यादा समावृत्तेराचार्ये वेदपारगे ॥

jātakarmaprabhr̥ty asya karmaṇāṁ dakṣiṇāvatām । kriyā syād ā samāvr̥tter ācārye vedapārage ॥

अधीत्य वेदानखिलान्गुरुशुश्रूषणे रतः । गुरूणामनृणो भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित् ॥

adhītya vedān akhilān guruśuśrūṣaṇe rataḥ । gurūṇām anr̥ṇo bhūtvā samāvarteta yajñavit ॥

आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमाश्रमम् । आ विमोक्षाच्छरीरस्य सोऽनुतिष्ठेद्यथाविधि ॥

ācāryeṇābhyanujñātaś caturṇām ekam āśramam । ā vimokṣāc charīrasya so ’nutiṣṭhed yathāvidhi ॥

प्रजासर्गेण दारैश्च ब्रह्मचर्येण वा पुनः । वने गुरुसकाशे वा यतिधर्मेण वा पुनः ॥

prajāsargeṇa dāraiś ca brahmacaryeṇa vā punaḥ । vane gurusakāśe vā yatidharmeṇa vā punaḥ ॥

गृहस्थस्त्वेव सर्वेषां चतुर्णां मूलमुच्यते । तत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति ॥

gr̥hasthas tv eva sarveṣāṁ caturṇāṁ mūlam ucyate । tatra pakvakaṣāyo hi dāntaḥ sarvatra sidhyati ॥

प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा मुक्तो दिव्यैस्त्रिभिरृणैः । अथान्यानाश्रमान्पश्चात्पूतो गच्छति कर्मभिः ॥

prajāvāñ śrotriyo yajvā mukto divyais tribhir r̥ṇaiḥ । athānyān āśramān paścāt pūto gacchati karmabhiḥ ॥

यत्पृथिव्यां पुण्यतमं विद्यास्थानं तदावसेत् । यतेत तस्मिन्प्रामाण्यं गन्तुं यशसि चोत्तमे ॥

yat pr̥thivyāṁ puṇyatamaṁ vidyāsthānaṁ tadāvaset । yateta tasmin prāmāṇyaṁ gantuṁ yaśasi cottame ॥

तपसा वा सुमहता विद्यानां पारणेन वा । इज्यया वा प्रदानैर्वा विप्राणां वर्धते यशः ॥

tapasā vā sumahatā vidyānāṁ pāraṇena vā । ijyayā vā pradānair vā viprāṇāṁ vardhate yaśaḥ ॥

यावदस्य भवत्यस्मिँल्लोके कीर्तिर्यशस्करी । तावत्पुण्यकृताँल्लोकाननन्तान्पुरुषोऽश्नुते ॥

yāvad asya bhavaty asmim̐l loke kīrtir yaśaskarī । tāvat puṇyakr̥tām̐l lokān anantān puruṣo ’śnute ॥

अध्यापयेदधीयीत याजयेत यजेत च । न वृथा प्रतिगृह्णीयान्न च दद्यात्कथंचन ॥

adhyāpayed adhīyīta yājayeta yajeta ca । na vr̥thā pratigr̥hṇīyān na ca dadyāt kathaṁ cana ॥

याज्यतः शिष्यतो वापि कन्यया वा धनं महत् । यद्यागच्छेद्यजेद्दद्यान्नैकोऽश्नीयात्कथंचन ॥

yājyataḥ śiṣyato vāpi kanyayā vā dhanaṁ mahat । yady āgacched yajed dadyān naiko ’śnīyāt kathaṁ cana ॥

गृहमावसतो ह्यस्य नान्यत्तीर्थं प्रतिग्रहात् । देवर्षिपितृगुर्वर्थं वृद्धातुरबुभुक्षताम् ॥

gr̥ham āvasato hy asya nānyat tīrthaṁ pratigrahāt । devarṣipitr̥gurvarthaṁ vr̥ddhāturabubhukṣatām ॥

अन्तर्हिताभितप्तानां यथाशक्ति बुभूषताम् । द्रव्याणामतिशक्त्यापि देयमेषां कृतादपि ॥

antarhitābhitaptānāṁ yathāśakti bubhūṣatām । dravyāṇām atiśaktyāpi deyam eṣāṁ kr̥tād api ॥

अर्हतामनुरूपाणां नादेयं ह्यस्ति किंचन । उच्चैःश्रवसमप्यश्वं प्रापणीयं सतां विदुः ॥

arhatām anurūpāṇāṁ nādeyaṁ hy asti kiṁ cana । uccaiḥśravasam apy aśvaṁ prāpaṇīyaṁ satāṁ viduḥ ॥

अनुनीय तथा काव्यः सत्यसंधो महाव्रतः । स्वैः प्राणैर्ब्राह्मणप्राणान्परित्राय दिवं गतः ॥

anunīya tathā kāvyaḥ satyasaṁdho mahāvrataḥ । svaiḥ prāṇair brāhmaṇaprāṇān paritrāya divaṁ gataḥ ॥

रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने । अपः प्रदाय शीतोष्णा नाकपृष्ठे महीयते ॥

rantidevaś ca sāṁkr̥tyo vasiṣṭhāya mahātmane । apaḥ pradāya śītoṣṇā nākapr̥ṣṭhe mahīyate ॥

आत्रेयश्चन्द्रदमयोरर्हतोर्विविधं धनम् । दत्त्वा लोकान्ययौ धीमाननन्तान्स महीपतिः ॥

ātreyaś candradamayor arhator vividhaṁ dhanam । dattvā lokān yayau dhīmān anantān sa mahīpatiḥ ॥

शिबिरौशीनरोऽङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः ॥

śibirauśīnaro ’ṅgāni sutaṁ ca priyam aurasam । brāhmaṇārtham upākr̥tya nākapr̥ṣṭham ito gataḥ ॥

प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते ॥

pratardanaḥ kāśipatiḥ pradāya nayane svake । brāhmaṇāyātulāṁ kīrtim iha cāmutra cāśnute ॥

दिव्यं मृष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत् । छत्रं देवावृधो दत्त्वा सराष्ट्रोऽभ्यपतद्दिवम् ॥

divyaṁ mr̥ṣṭaśalākaṁ tu sauvarṇaṁ paramarddhimat । chatraṁ devāvr̥dho dattvā sarāṣṭro ’bhyapatad divam ॥

सांकृतिश्च तथात्रेयः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् । उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥

sāṁkr̥tiś ca tathātreyaḥ śiṣyebhyo brahma nirguṇam । upadiśya mahātejā gato lokān anuttamān ॥

अम्बरीषो गवां दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान् । अर्बुदानि दशैकं च सराष्ट्रोऽभ्यपतद्दिवम् ॥

ambarīṣo gavāṁ dattvā brāhmaṇebhyaḥ pratāpavān । arbudāni daśaikaṁ ca sarāṣṭro ’bhyapatad divam ॥

सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर्लोकमुत्तमम् ॥

sāvitrī kuṇḍale divye śarīraṁ janamejayaḥ । brāhmaṇārthe parityajya jagmatur lokam uttamam ॥

सर्वरत्नं वृषादर्भो युवनाश्वः प्रियाः स्त्रियः । रम्यमावसथं चैव दत्त्वामुं लोकमास्थितः ॥

sarvaratnaṁ vr̥ṣādarbho yuvanāśvaḥ priyāḥ striyaḥ । ramyam āvasathaṁ caiva dattvāmuṁ lokam āsthitaḥ ॥

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम् ॥

nimī rāṣṭraṁ ca vaideho jāmadagnyo vasuṁdharām । brāhmaṇebhyo dadau cāpi gayaś corvīṁ sapattanām ॥

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि चासकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः ॥

avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni cāsakr̥t । vasiṣṭho jīvayām āsa prajāpatir iva prajāḥ ॥

करंधमस्य पुत्रस्तु मरुत्तो नृपतिस्तथा । कन्यामङ्गिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम ह ॥

karaṁdhamasya putras tu marutto nr̥patis tathā । kanyām aṅgirase dattvā divam āśu jagāma ha ॥

ब्रह्मदत्तश्च पाञ्चाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः । निधिं शङ्खं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा लोकानवाप्तवान् ॥

brahmadattaś ca pāñcālyo rājā buddhimatāṁ varaḥ । nidhiṁ śaṅkhaṁ dvijāgryebhyo dattvā lokān avāptavān ॥

राजा मित्रसहश्चापि वसिष्ठाय महात्मने । मदयन्तीं प्रियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः ॥

rājā mitrasahaś cāpi vasiṣṭhāya mahātmane । madayantīṁ priyāṁ dattvā tayā saha divaṁ gataḥ ॥

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान् ॥

sahasrajic ca rājarṣiḥ prāṇān iṣṭān mahāyaśāḥ । brāhmaṇārthe parityajya gato lokān anuttamān ॥

सर्वकामैश्च संपूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम् । मुद्गलाय गतः स्वर्गं शतद्युम्नो महीपतिः ॥

sarvakāmaiś ca saṁpūrṇaṁ dattvā veśma hiraṇmayam । mudgalāya gataḥ svargaṁ śatadyumno mahīpatiḥ ॥

नाम्ना च द्युतिमान्नाम शाल्वराजः प्रतापवान् । दत्त्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान् ॥

nāmnā ca dyutimān nāma śālvarājaḥ pratāpavān । dattvā rājyam r̥cīkāya gato lokān anuttamān ॥

मदिराश्वश्च राजर्षिर्दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम् । हिरण्यहस्ताय गतो लोकान्देवैरभिष्टुतान् ॥

madirāśvaś ca rājarṣir dattvā kanyāṁ sumadhyamām । hiraṇyahastāya gato lokān devair abhiṣṭutān ॥

लोमपादश्च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभुः । ऋश्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैरयुज्यत ॥

lomapādaś ca rājarṣiḥ śāntāṁ dattvā sutāṁ prabhuḥ । r̥śyaśr̥ṅgāya vipulaiḥ sarvakāmair ayujyata ॥

दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा प्रसेनजित् । सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥

dattvā śatasahasraṁ tu gavāṁ rājā prasenajit । savatsānāṁ mahātejā gato lokān anuttamān ॥

एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा च ह । महात्मानो गताः स्वर्गं शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः ॥

ete cānye ca bahavo dānena tapasā ca ha । mahātmāno gatāḥ svargaṁ śiṣṭātmāno jitendriyāḥ ॥

तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी । दानयज्ञप्रजासर्गैरेते हि दिवमाप्नुवन् ॥

teṣāṁ pratiṣṭhitā kīrtir yāvat sthāsyati medinī । dānayajñaprajāsargair ete hi divam āpnuvan ॥