Adhyāya 224

युधिष्ठिर उवाच । आद्यन्तं सर्वभूतानां श्रोतुमिच्छामि कौरव । ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगे युगे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ādyantaṁ sarvabhūtānāṁ śrotum icchāmi kaurava । dhyānaṁ karma ca kālaṁ ca tathaivāyur yuge yuge ॥

लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् । सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते ॥

lokatattvaṁ ca kārtsnyena bhūtānām āgatiṁ gatim । sargaś ca nidhanaṁ caiva kuta etat pravartate ॥

यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर । एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥

yadi te ’nugrahe buddhir asmāsv iha satāṁ vara । etad bhavantaṁ pr̥cchāmi tad bhavān prabravītu me ॥

पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम् । भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा ॥

pūrvaṁ hi kathitaṁ śrutvā bhr̥gubhāṣitam uttamam । bharadvājasya viprarṣes tato me buddhir uttamā ॥

जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता । ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

jātā paramadharmiṣṭhā divyasaṁsthānasaṁsthitā । tato bhūyas tu pr̥cchāmi tad bhavān vaktum arhati ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣye ’ham itihāsaṁ purātanam । jagau yad bhagavān vyāsaḥ putrāya paripr̥cchate ॥

अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा । अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ॥

adhītya vedān akhilān sāṅgopaniṣadas tathā । anvicchan naiṣṭhikaṁ karma dharmanaipuṇadarśanāt ॥

कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः । पप्रच्छ संदेहमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥

kr̥ṣṇadvaipāyanaṁ vyāsaṁ putro vaiyāsakiḥ śukaḥ । papraccha saṁdeham imaṁ chinnadharmārthasaṁśayam ॥

भूतग्रामस्य कर्तारं कालज्ञाने च निश्चयम् । ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

bhūtagrāmasya kartāraṁ kālajñāne ca niścayam । brāhmaṇasya ca yat kr̥tyaṁ tad bhavān vaktum arhati ॥

तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते । अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥

tasmai provāca tat sarvaṁ pitā putrāya pr̥cchate । atītānāgate vidvān sarvajñaḥ sarvadharmavit ॥

अनाद्यन्तमजं दिव्यमजरं ध्रुवमव्ययम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

anādyantam ajaṁ divyam ajaraṁ dhruvam avyayam । apratarkyam avijñeyaṁ brahmāgre samavartata ॥

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव; त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम् । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्तो; भागः कलाया दशमश्च यः स्यात् ॥

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva; triṁśat tu kāṣṭhā gaṇayet kalāṁ tām । triṁśat kalāś cāpi bhaven muhūrto; bhāgaḥ kalāyā daśamaś ca yaḥ syāt ॥

त्रिंशन्मुहूर्तश्च भवेदहश्च; रात्रिश्च संख्या मुनिभिः प्रणीता । मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंश;त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः । संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति; संख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ॥

triṁśan muhūrtaś ca bhaved ahaś ca; rātriś ca saṁkhyā munibhiḥ praṇītā । māsaḥ smr̥to rātryahanī ca triṁśat; saṁvatsaro dvādaśamāsa uktaḥ । saṁvatsaraṁ dve ayane vadanti; saṁkhyāvido dakṣiṇam uttaraṁ ca ॥

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके । रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः ॥

ahorātre vibhajate sūryo mānuṣalaukike । rātriḥ svapnāya bhūtānāṁ ceṣṭāyai karmaṇām ahaḥ ॥

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः । कृष्णोऽहः कर्मचेष्टायां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ॥

pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgas tayoḥ punaḥ । kr̥ṣṇo ’haḥ karmaceṣṭāyāṁ śuklaḥ svapnāya śarvarī ॥

दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥

daive rātryahanī varṣaṁ pravibhāgas tayoḥ punaḥ । ahas tatrodagayanaṁ rātriḥ syād dakṣiṇāyanam ॥

ये ते रात्र्यहनी पूर्वे कीर्तिते दैवलौकिके । तयोः संख्याय वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षपे ॥

ye te rātryahanī pūrve kīrtite daivalaukike । tayoḥ saṁkhyāya varṣāgraṁ brāhme vakṣyāmy ahaḥkṣape ॥

तेषां संवत्सराग्राणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ॥

teṣāṁ saṁvatsarāgrāṇi pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ । kr̥te tretāyuge caiva dvāpare ca kalau tathā ॥

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥

catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṁ tat kr̥taṁ yugam । tasya tāvacchatī saṁdhyā saṁdhyāṁśaś ca tathāvidhaḥ ॥

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च ॥

itareṣu sasaṁdhyeṣu sasaṁdhyāṁśeṣu ca triṣu । ekāpāyena saṁyānti sahasrāṇi śatāni ca ॥

एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान् । एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम् ॥

etāni śāśvatām̐l lokān dhārayanti sanātanān । etad brahmavidāṁ tāta viditaṁ brahma śāśvatam ॥

चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे । नाधर्मेणागमः कश्चित्परस्तस्य प्रवर्तते ॥

catuṣpāt sakalo dharmaḥ satyaṁ caiva kr̥te yuge । nādharmeṇāgamaḥ kaś cit paras tasya pravartate ॥

इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते । चौरिकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते ॥

itareṣv āgamād dharmaḥ pādaśas tv avaropyate । caurikānr̥tamāyābhir adharmaś copacīyate ॥

अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः । कृते त्रेतादिष्वेतेषां पादशो ह्रसते वयः ॥

arogāḥ sarvasiddhārthāś caturvarṣaśatāyuṣaḥ । kr̥te tretādiṣv eteṣāṁ pādaśo hrasate vayaḥ ॥

वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति च नः श्रुतम् । आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम् ॥

vedavādāś cānuyugaṁ hrasantīti ca naḥ śrutam । āyūṁṣi cāśiṣaś caiva vedasyaiva ca yat phalam ॥

अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे । अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव ॥

anye kr̥tayuge dharmās tretāyāṁ dvāpare ’pare । anye kaliyuge dharmā yathāśaktikr̥tā iva ॥

तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुत्तमम् । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥

tapaḥ paraṁ kr̥tayuge tretāyāṁ jñānam uttamam । dvāpare yajñam evāhur dānam eva kalau yuge ॥

एतां द्वादशसाहस्रीं युगाख्यां कवयो विदुः । सहस्रं परिवृत्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते ॥

etāṁ dvādaśasāhasrīṁ yugākhyāṁ kavayo viduḥ । sahasraṁ parivr̥ttaṁ tad brāhmaṁ divasam ucyate ॥

रात्रिस्तावत्तिथी ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः । प्रलयेऽध्यात्ममाविश्य सुप्त्वा सोऽन्ते विबुध्यते ॥

rātris tāvattithī brāhmī tadādau viśvam īśvaraḥ । pralaye ’dhyātmam āviśya suptvā so ’nte vibudhyate ॥

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥

sahasrayugaparyantam ahar yad brahmaṇo viduḥ । rātriṁ yugasahasrāntāṁ te ’horātravido janāḥ ॥

प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये । सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः ॥

pratibuddho vikurute brahmākṣayyaṁ kṣapākṣaye । sr̥jate ca mahad bhūtaṁ tasmād vyaktātmakaṁ manaḥ ॥

ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं जगत् । एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥

brahma tejomayaṁ śukraṁ yasya sarvam idaṁ jagat । ekasya bhūtaṁ bhūtasya dvayaṁ sthāvarajaṅgamam ॥

अहर्मुखे विबुद्धः सन्सृजते विद्यया जगत् । अग्र एव महाभूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः ॥

aharmukhe vibuddhaḥ san sr̥jate vidyayā jagat । agra eva mahābhūtam āśu vyaktātmakaṁ manaḥ ॥

अभिभूयेह चार्चिष्मद्व्यसृजत्सप्त मानसान् । दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ॥

abhibhūyeha cārciṣmad vyasr̥jat sapta mānasān । dūragaṁ bahudhāgāmi prārthanāsaṁśayātmakam ॥

मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया । आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः ॥

manaḥ sr̥ṣṭiṁ vikurute codyamānaṁ sisr̥kṣayā । ākāśaṁ jāyate tasmāt tasya śabdo guṇo mataḥ ॥

आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः । बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥

ākāśāt tu vikurvāṇāt sarvagandhavahaḥ śuciḥ । balavāñ jāyate vāyus tasya sparśo guṇo mataḥ ॥

वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम् । रोचिष्णु जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते ॥

vāyor api vikurvāṇāj jyotir bhūtaṁ tamonudam । rociṣṇu jāyate tatra tad rūpaguṇam ucyate ॥

ज्योतिषोऽपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः । अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिः पूर्वैषा सृष्टिरुच्यते ॥

jyotiṣo ’pi vikurvāṇād bhavanty āpo rasātmikāḥ । adbhyo gandhaguṇā bhūmiḥ pūrvaiṣā sr̥ṣṭir ucyate ॥

गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् । तेषां यावत्तिथं यद्यत्तत्तत्तावद्गुणं स्मृतम् ॥

guṇāḥ pūrvasya pūrvasya prāpnuvanty uttarottaram । teṣāṁ yāvattithaṁ yad yat tat tat tāvadguṇaṁ smr̥tam ॥

उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणात् । पृथिव्यामेव तं विद्यादापो वायुं च संश्रितम् ॥

upalabhyāpsu ced gandhaṁ ke cid brūyur anaipuṇāt । pr̥thivyām eva taṁ vidyād āpo vāyuṁ ca saṁśritam ॥

एते तु सप्त पुरुषा नानाविर्याः पृथक्पृथक् । नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य सर्वतः ॥

ete tu sapta puruṣā nānāviryāḥ pr̥thak pr̥thak । nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭum asamāgamya sarvataḥ ॥

ते समेत्य महात्मानमन्योन्यमभिसंश्रिताः । शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ॥

te sametya mahātmānam anyonyam abhisaṁśritāḥ । śarīrāśrayaṇaṁ prāptās tataḥ puruṣa ucyate ॥

श्रयणाच्छरीरं भवति मूर्तिमत्षोडशात्मकम् । तदाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ॥

śrayaṇāc charīraṁ bhavati mūrtimat ṣoḍaśātmakam । tad āviśanti bhūtāni mahānti saha karmaṇā ॥

सर्वभूतानि चादाय तपसश्चरणाय च । आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम् ॥

sarvabhūtāni cādāya tapasaś caraṇāya ca । ādikartā mahābhūtaṁ tam evāhuḥ prajāpatim ॥

स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः । अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ॥

sa vai sr̥jati bhūtāni sa eva puruṣaḥ paraḥ । ajo janayate brahmā devarṣipitr̥mānavān ॥

लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन् । नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥

lokān nadīḥ samudrāṁś ca diśaḥ śailān vanaspatīn । narakiṁnararakṣāṁsi vayaḥpaśumr̥goragān । avyayaṁ ca vyayaṁ caiva dvayaṁ sthāvarajaṅgamam ॥

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥

teṣāṁ ye yāni karmāṇi prāk sr̥ṣṭyāṁ pratipedire । tāny eva pratipadyante sr̥jyamānāḥ punaḥ punaḥ ॥

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते । अतो यन्मन्यते धाता तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥

hiṁsrāhiṁsre mr̥dukrūre dharmādharme r̥tānr̥te । ato yan manyate dhātā tasmāt tat tasya rocate ॥

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु । विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ॥

mahābhūteṣu nānātvam indriyārtheṣu mūrtiṣu । viniyogaṁ ca bhūtānāṁ dhātaiva vidadhāty uta ॥

केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः । दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥

ke cit puruṣakāraṁ tu prāhuḥ karmavido janāḥ । daivam ity apare viprāḥ svabhāvaṁ bhūtacintakāḥ ॥

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः । त्रय एतेऽपृथग्भूता नविवेकं तु केचन ॥

pauruṣaṁ karma daivaṁ ca phalavr̥ttisvabhāvataḥ । traya ete ’pr̥thagbhūtā navivekaṁ tu ke cana ॥

एवमेतच्च नैवं च यद्भूतं सृजते जगत् । कर्मस्था विषमं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः ॥

evam etac ca naivaṁ ca yad bhūtaṁ sr̥jate jagat । karmasthā viṣamaṁ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ ॥

तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं दमः शमः । तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति ॥

tapo niḥśreyasaṁ jantos tasya mūlaṁ damaḥ śamaḥ । tena sarvān avāpnoti yān kāmān manasecchati ॥

तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत् । स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः ॥

tapasā tad avāpnoti yad bhūtaṁ sr̥jate jagat । sa tadbhūtaś ca sarveṣāṁ bhūtānāṁ bhavati prabhuḥ ॥

ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम् । अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥

r̥ṣayas tapasā vedān adhyaiṣanta divāniśam । anādinidhanā nityā vāg utsr̥ṣṭā svayaṁbhuvā ॥

ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः । शर्वर्यन्तेषु जातानां तान्येवैभ्यो ददाति सः ॥

r̥ṣīṇāṁ nāmadheyāni yāś ca vedeṣu sr̥ṣṭayaḥ । śarvaryanteṣu jātānāṁ tāny evaibhyo dadāti saḥ ॥

नामभेदस्तपःकर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धयः । आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः ॥

nāmabhedas tapaḥkarmayajñākhyā lokasiddhayaḥ । ātmasiddhis tu vedeṣu procyate daśabhiḥ kramaiḥ ॥

यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः । तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥

yad uktaṁ vedavādeṣu gahanaṁ vedadr̥ṣṭibhiḥ । tadanteṣu yathāyuktaṁ kramayogena lakṣyate ॥

कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वंद्वयुक्तो वियोगिनः । आत्मसिद्धिस्तु विज्ञाता जहाति प्रायशो बलम् ॥

karmajo ’yaṁ pr̥thagbhāvo dvaṁdvayukto viyoginaḥ । ātmasiddhis tu vijñātā jahāti prāyaśo balam ॥

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥

dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṁ ca yat । śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṁ brahmādhigacchati ॥

आरम्भयज्ञाः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशस्तथा । परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः ॥

ārambhayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśas tathā । paricārayajñāḥ śūdrās tu tapoyajñā dvijātayaḥ ॥

त्रेतायुगे विधिस्त्वेषां यज्ञानां न कृते युगे । द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा ॥

tretāyuge vidhis tv eṣāṁ yajñānāṁ na kr̥te yuge । dvāpare viplavaṁ yānti yajñāḥ kaliyuge tathā ॥

अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च । काम्यां पुष्टिं पृथग्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च ॥

apr̥thagdharmiṇo martyā r̥ksāmāni yajūṁṣi ca । kāmyāṁ puṣṭiṁ pr̥thag dr̥ṣṭvā tapobhis tapa eva ca ॥

त्रेतायां तु समस्तास्ते प्रादुरासन्महाबलाः । संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः ॥

tretāyāṁ tu samastās te prādurāsan mahābalāḥ । saṁyantāraḥ sthāvarāṇāṁ jaṅgamānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

त्रेतायां संहता ह्येते यज्ञा वर्णास्तथैव च । संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥

tretāyāṁ saṁhatā hy ete yajñā varṇās tathaiva ca । saṁrodhād āyuṣas tv ete vyasyante dvāpare yuge ॥

दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः । उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मसेतवः ॥

dr̥śyante nāpi dr̥śyante vedāḥ kaliyuge ’khilāḥ । utsīdante sayajñāś ca kevalā dharmasetavaḥ ॥

कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते । आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः ॥

kr̥te yuge yas tu dharmo brāhmaṇeṣu pradr̥śyate । ātmavatsu tapovatsu śrutavatsu pratiṣṭhitaḥ ॥

अधर्मव्रतसंयोगं यथाधर्मं युगे युगे । विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथायुगम् ॥

adharmavratasaṁyogaṁ yathādharmaṁ yuge yuge । vikriyante svadharmasthā vedavādā yathāyugam ॥

यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि । सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगे युगे ॥

yathā viśvāni bhūtāni vr̥ṣṭyā bhūyāṁsi prāvr̥ṣi । sr̥jyante jaṅgamasthāni tathā dharmā yuge yuge ॥

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु ॥

yathartuṣv r̥tuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye । dr̥śyante tāni tāny eva tathā brahmāharātriṣu ॥

विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा । कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चात्ति च प्रजाः ॥

vihitaṁ kālanānātvam anādinidhanaṁ tathā । kīrtitaṁ yat purastāt te tat sūte cātti ca prajāḥ ॥

दधाति प्रभवे स्थानं भूतानां संयमो यमः । स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वंद्वयुक्तानि भूरिशः ॥

dadhāti prabhave sthānaṁ bhūtānāṁ saṁyamo yamaḥ । svabhāvenaiva vartante dvaṁdvayuktāni bhūriśaḥ ॥

सर्गः कालः क्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रिया फलम् । प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

sargaḥ kālaḥ kriyā vedāḥ kartā kāryaṁ kriyā phalam । proktaṁ te putra sarvaṁ vai yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥

प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि । यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः ॥

pratyāhāraṁ tu vakṣyāmi śarvaryādau gate ’hani । yathedaṁ kurute ’dhyātmaṁ susūkṣmaṁ viśvam īśvaraḥ ॥

दिवि सूर्यास्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषा । सर्वमेतत्तदार्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत् ॥

divi sūryās tathā sapta dahanti śikhino ’rciṣā । sarvam etat tadārcirbhiḥ pūrṇaṁ jājvalyate jagat ॥