Adhyāya 222

युधिष्ठिर उवाच । किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपरायणः । प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kiṁśīlaḥ kiṁsamācāraḥ kiṁvidyaḥ kiṁparāyaṇaḥ । prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṁ yat paraṁ prakr̥ter dhruvam ॥

भीष्म उवाच । मोक्षधर्मेषु नियतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥

bhīṣma uvāca । mokṣadharmeṣu niyato laghvāhāro jitendriyaḥ । prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṁ yat paraṁ prakr̥ter dhruvam ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । जैगीषव्यस्य संवादमसितस्य च भारत ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । jaigīṣavyasya saṁvādam asitasya ca bhārata ॥

जैगीषव्यं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् । अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमसितो देवलोऽब्रवीत् ॥

jaigīṣavyaṁ mahāprājñaṁ dharmāṇām āgatāgamam । akrudhyantam ahr̥ṣyantam asito devalo ’bravīt ॥

न प्रीयसे वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यसि । का ते प्रज्ञा कुतश्चैषा किं चैतस्याः परायणम् ॥

na prīyase vandyamāno nindyamāno na kupyasi । kā te prajñā kutaś caiṣā kiṁ caitasyāḥ parāyaṇam ॥

इति तेनानुयुक्तः स तमुवाच महातपाः । महद्वाक्यमसंदिग्धं पुष्कलार्थपदं शुचि ॥

iti tenānuyuktaḥ sa tam uvāca mahātapāḥ । mahad vākyam asaṁdigdhaṁ puṣkalārthapadaṁ śuci ॥

या गतिर्या परा निष्ठा या शान्तिः पुण्यकर्मणाम् । तां तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि वै द्विज ॥

yā gatir yā parā niṣṭhā yā śāntiḥ puṇyakarmaṇām । tāṁ te ’haṁ saṁpravakṣyāmi yan māṁ pr̥cchasi vai dvija ॥

निन्दत्सु च समो नित्यं प्रशंसत्सु च देवल । निह्नुवन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च ये ॥

nindatsu ca samo nityaṁ praśaṁsatsu ca devala । nihnuvanti ca ye teṣāṁ samayaṁ sukr̥taṁ ca ye ॥

उक्ताश्च न विवक्षन्ति वक्तारमहिते रतम् । प्रतिहन्तुं न चेच्छन्ति हन्तारं वै मनीषिणः ॥

uktāś ca na vivakṣanti vaktāram ahite ratam । pratihantuṁ na cecchanti hantāraṁ vai manīṣiṇaḥ ॥

नाप्राप्तमनुशोचन्ति प्राप्तकालानि कुर्वते । न चातीतानि शोचन्ति न चैनान्प्रतिजानते ॥

nāprāptam anuśocanti prāptakālāni kurvate । na cātītāni śocanti na cainān pratijānate ॥

संप्राप्तानां च पूज्यानां कामादर्थेषु देवल । यथोपपत्तिं कुर्वन्ति शक्तिमन्तः कृतव्रताः ॥

saṁprāptānāṁ ca pūjyānāṁ kāmād artheṣu devala । yathopapattiṁ kurvanti śaktimantaḥ kr̥tavratāḥ ॥

पक्वविद्या महाप्राज्ञा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । मनसा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति कस्यचित् ॥

pakvavidyā mahāprājñā jitakrodhā jitendriyāḥ । manasā karmaṇā vācā nāparādhyanti kasya cit ॥

अनीर्षवो न चान्योन्यं विहिंसन्ति कदाचन । न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः ॥

anīrṣavo na cānyonyaṁ vihiṁsanti kadā cana । na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamr̥ddhibhiḥ ॥

निन्दाप्रशंसे चात्यर्थं न वदन्ति परस्य ये । न च निन्दाप्रशंसाभ्यां विक्रियन्ते कदाचन ॥

nindāpraśaṁse cātyarthaṁ na vadanti parasya ye । na ca nindāpraśaṁsābhyāṁ vikriyante kadā cana ॥

सर्वतश्च प्रशान्ता ये सर्वभूतहिते रताः । न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति नापराध्यन्ति कस्यचित् । विमुच्य हृदयग्रन्थींश्चङ्क्रम्यन्ते यथासुखम् ॥

sarvataś ca praśāntā ye sarvabhūtahite ratāḥ । na krudhyanti na hr̥ṣyanti nāparādhyanti kasya cit । vimucya hr̥dayagranthīṁś caṅkramyante yathāsukham ॥

न येषां बान्धवाः सन्ति ये चान्येषां न बान्धवाः । अमित्राश्च न सन्त्येषां ये चामित्रा न कस्यचित् ॥

na yeṣāṁ bāndhavāḥ santi ye cānyeṣāṁ na bāndhavāḥ । amitrāś ca na santy eṣāṁ ye cāmitrā na kasya cit ॥

य एवं कुर्वते मर्त्याः सुखं जीवन्ति सर्वदा । धर्ममेवानुवर्तन्ते धर्मज्ञा द्विजसत्तम । ये ह्यतो विच्युता मार्गात्ते हृष्यन्त्युद्विजन्ति च ॥

ya evaṁ kurvate martyāḥ sukhaṁ jīvanti sarvadā । dharmam evānuvartante dharmajñā dvijasattama । ye hy ato vicyutā mārgāt te hr̥ṣyanty udvijanti ca ॥

आस्थितस्तमहं मार्गमसूयिष्यामि कं कथम् । निन्द्यमानः प्रशस्तो वा हृष्येयं केन हेतुना ॥

āsthitas tam ahaṁ mārgam asūyiṣyāmi kaṁ katham । nindyamānaḥ praśasto vā hr̥ṣyeyaṁ kena hetunā ॥

यद्यदिच्छन्ति तन्मार्गमभिगच्छन्ति मानवाः । न मे निन्दाप्रशंसाभ्यां ह्रासवृद्धी भविष्यतः ॥

yad yad icchanti tan mārgam abhigacchanti mānavāḥ । na me nindāpraśaṁsābhyāṁ hrāsavr̥ddhī bhaviṣyataḥ ॥

अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य तत्त्ववित् । विषस्येवोद्विजेन्नित्यं संमानस्य विचक्षणः ॥

amr̥tasyeva saṁtr̥pyed avamānasya tattvavit । viṣasyevodvijen nityaṁ saṁmānasya vicakṣaṇaḥ ॥

अवज्ञातः सुखं शेते इह चामुत्र चोभयोः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो योऽवमन्ता स बध्यते ॥

avajñātaḥ sukhaṁ śete iha cāmutra cobhayoḥ । vimuktaḥ sarvapāpebhyo yo ’vamantā sa badhyate ॥

परां गतिं च ये केचित्प्रार्थयन्ति मनीषिणः । एतद्व्रतं समाश्रित्य सुखमेधन्ति ते जनाः ॥

parāṁ gatiṁ ca ye ke cit prārthayanti manīṣiṇaḥ । etad vrataṁ samāśritya sukham edhanti te janāḥ ॥

सर्वतश्च समाहृत्य क्रतून्सर्वाञ्जितेन्द्रियः । प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥

sarvataś ca samāhr̥tya kratūn sarvāñ jitendriyaḥ । prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṁ yat paraṁ prakr̥ter dhruvam ॥

नास्य देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । पदमन्ववरोहन्ति प्राप्तस्य परमां गतिम् ॥

nāsya devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ । padam anvavarohanti prāptasya paramāṁ gatim ॥