Adhyāya 221

युधिष्ठिर उवाच । पूर्वरूपाणि मे राजन्पुरुषस्य भविष्यतः । पराभविष्यतश्चैव त्वं मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pūrvarūpāṇi me rājan puruṣasya bhaviṣyataḥ । parābhaviṣyataś caiva tvaṁ me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव नभविष्यतः ॥

bhīṣma uvāca । mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṁsati । bhaviṣyataś ca bhadraṁ te tathaiva nabhaviṣyataḥ ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । श्रिया शक्रस्य संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । śriyā śakrasya saṁvādaṁ tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

महतस्तपसो व्युष्ट्या पश्यँल्लोकौ परावरौ । सामान्यमृषिभिर्गत्वा ब्रह्मलोकनिवासिभिः ॥

mahatas tapaso vyuṣṭyā paśyam̐l lokau parāvarau । sāmānyam r̥ṣibhir gatvā brahmalokanivāsibhiḥ ॥

ब्रह्मैवामितदीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः । विचचार यथाकामं त्रिषु लोकेषु नारदः ॥

brahmaivāmitadīptaujāḥ śāntapāpmā mahātapāḥ । vicacāra yathākāmaṁ triṣu lokeṣu nāradaḥ ॥

कदाचित्प्रातरुत्थाय पिस्पृक्षुः सलिलं शुचि । ध्रुवद्वारभवां गङ्गां जगामावततार च ॥

kadā cit prātar utthāya pispr̥kṣuḥ salilaṁ śuci । dhruvadvārabhavāṁ gaṅgāṁ jagāmāvatatāra ca ॥

सहस्रनयनश्चापि वज्री शम्बरपाकहा । तस्या देवर्षिजुष्टायास्तीरमभ्याजगाम ह ॥

sahasranayanaś cāpi vajrī śambarapākahā । tasyā devarṣijuṣṭāyās tīram abhyājagāma ha ॥

तावाप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासतुः । नद्याः पुलिनमासाद्य सूक्ष्मकाञ्चनवालुकम् ॥

tāv āplutya yatātmānau kr̥tajapyau samāsatuḥ । nadyāḥ pulinam āsādya sūkṣmakāñcanavālukam ॥

पुण्यकर्मभिराख्याता देवर्षिकथिताः कथाः । चक्रतुस्तौ कथाशीलौ शुचिसंहृष्टमानसौ । पूर्ववृत्तव्यपेतानि कथयन्तौ समाहितौ ॥

puṇyakarmabhir ākhyātā devarṣikathitāḥ kathāḥ । cakratus tau kathāśīlau śucisaṁhr̥ṣṭamānasau । pūrvavr̥ttavyapetāni kathayantau samāhitau ॥

अथ भास्करमुद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम् । पूर्णमण्डलमालोक्य तावुत्थायोपतस्थतुः ॥

atha bhāskaram udyantaṁ raśmijālapuraskr̥tam । pūrṇamaṇḍalam ālokya tāv utthāyopatasthatuḥ ॥

अभितस्तूदयन्तं तमर्कमर्कमिवापरम् । आकाशे ददृशे ज्योतिरुद्यतार्चिःसमप्रभम् ॥

abhitas tūdayantaṁ tam arkam arkam ivāparam । ākāśe dadr̥śe jyotir udyatārciḥsamaprabham ॥

तयोः समीपं संप्राप्तं प्रत्यदृश्यत भारत । तत्सुपर्णार्कचरितमास्थितं वैष्णवं पदम् । भाभिरप्रतिमं भाति त्रैलोक्यमवभासयत् ॥

tayoḥ samīpaṁ saṁprāptaṁ pratyadr̥śyata bhārata । tat suparṇārkacaritam āsthitaṁ vaiṣṇavaṁ padam । bhābhir apratimaṁ bhāti trailokyam avabhāsayat ॥

दिव्याभिरूपशोभाभिरप्सरोभिः पुरस्कृताम् । बृहतीमंशुमत्प्रख्यां बृहद्भानोरिवार्चिषम् ॥

divyābhirūpaśobhābhir apsarobhiḥ puraskr̥tām । br̥hatīm aṁśumatprakhyāṁ br̥hadbhānor ivārciṣam ॥

नक्षत्रकल्पाभरणां ताराभक्तिसमस्रजम् । श्रियं ददृशतुः पद्मां साक्षात्पद्मतलस्थिताम् ॥

nakṣatrakalpābharaṇāṁ tārābhaktisamasrajam । śriyaṁ dadr̥śatuḥ padmāṁ sākṣāt padmatalasthitām ॥

सावरुह्य विमानाग्रादङ्गनानामनुत्तमा । अभ्यगच्छत्त्रिलोकेशं शक्रं चर्षिं च नारदम् ॥

sāvaruhya vimānāgrād aṅganānām anuttamā । abhyagacchat trilokeśaṁ śakraṁ carṣiṁ ca nāradam ॥

नारदानुगतः साक्षान्मघवांस्तामुपागमत् । कृताञ्जलिपुटो देवीं निवेद्यात्मानमात्मना ॥

nāradānugataḥ sākṣān maghavāṁs tām upāgamat । kr̥tāñjalipuṭo devīṁ nivedyātmānam ātmanā ॥

चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश्चापि स सर्ववित् । देवराजः श्रियं राजन्वाक्यं चेदमुवाच ह ॥

cakre cānupamāṁ pūjāṁ tasyāś cāpi sa sarvavit । devarājaḥ śriyaṁ rājan vākyaṁ cedam uvāca ha ॥

का त्वं केन च कार्येण संप्राप्ता चारुहासिनि । कुतश्चागम्यते सुभ्रु गन्तव्यं क्व च ते शुभे ॥

kā tvaṁ kena ca kāryeṇa saṁprāptā cāruhāsini । kutaś cāgamyate subhru gantavyaṁ kva ca te śubhe ॥

श्रीरुवाच । पुण्येषु त्रिषु लोकेषु सर्वे स्थावरजङ्गमाः । ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मना ॥

śrīr uvāca । puṇyeṣu triṣu lokeṣu sarve sthāvarajaṅgamāḥ । mamātmabhāvam icchanto yatante paramātmanā ॥

साहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मिविबोधिते । भूत्यर्थं सर्वभूतानां पद्मा श्रीः पद्ममालिनी ॥

sāhaṁ vai paṅkaje jātā sūryaraśmivibodhite । bhūtyarthaṁ sarvabhūtānāṁ padmā śrīḥ padmamālinī ॥

अहं लक्ष्मीरहं भूतिः श्रीश्चाहं बलसूदन । अहं श्रद्धा च मेधा च सन्नतिर्विजितिः स्थितिः ॥

ahaṁ lakṣmīr ahaṁ bhūtiḥ śrīś cāhaṁ balasūdana । ahaṁ śraddhā ca medhā ca sannatir vijitiḥ sthitiḥ ॥

अहं धृतिरहं सिद्धिरहं त्विड्भूतिरेव च । अहं स्वाहा स्वधा चैव संस्तुतिर्नियतिः कृतिः ॥

ahaṁ dhr̥tir ahaṁ siddhir ahaṁ tviḍ bhūtir eva ca । ahaṁ svāhā svadhā caiva saṁstutir niyatiḥ kr̥tiḥ ॥

राज्ञां विजयमानानां सेनाग्रेषु ध्वजेषु च । निवासे धर्मशीलानां विषयेषु पुरेषु च ॥

rājñāṁ vijayamānānāṁ senāgreṣu dhvajeṣu ca । nivāse dharmaśīlānāṁ viṣayeṣu pureṣu ca ॥

जितकाशिनि शूरे च संग्रामेष्वनिवर्तिनि । निवसामि मनुष्येन्द्रे सदैव बलसूदन ॥

jitakāśini śūre ca saṁgrāmeṣv anivartini । nivasāmi manuṣyendre sadaiva balasūdana ॥

धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि । प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम् ॥

dharmanitye mahābuddhau brahmaṇye satyavādini । praśrite dānaśīle ca sadaiva nivasāmy aham ॥

असुरेष्ववसं पूर्वं सत्यधर्मनिबन्धना । विपरीतांस्तु तान्बुद्ध्वा त्वयि वासमरोचयम् ॥

asureṣv avasaṁ pūrvaṁ satyadharmanibandhanā । viparītāṁs tu tān buddhvā tvayi vāsam arocayam ॥

शक्र उवाच । कथंवृत्तेषु दैत्येषु त्वमवात्सीर्वरानने । दृष्ट्वा च किमिहागास्त्वं हित्वा दैतेयदानवान् ॥

śakra uvāca । kathaṁvr̥tteṣu daityeṣu tvam avātsīr varānane । dr̥ṣṭvā ca kim ihāgās tvaṁ hitvā daiteyadānavān ॥

श्रीरुवाच । स्वधर्ममनुतिष्ठत्सु धैर्यादचलितेषु च । स्वर्गमार्गाभिरामेषु सत्त्वेषु निरता ह्यहम् ॥

śrīr uvāca । svadharmam anutiṣṭhatsu dhairyād acaliteṣu ca । svargamārgābhirāmeṣu sattveṣu niratā hy aham ॥

दानाध्ययनयज्ञेज्या गुरुदैवतपूजनम् । विप्राणामतिथीनां च तेषां नित्यमवर्तत ॥

dānādhyayanayajñejyā gurudaivatapūjanam । viprāṇām atithīnāṁ ca teṣāṁ nityam avartata ॥

सुसंमृष्टगृहाश्चासञ्जितस्त्रीका हुताग्नयः । गुरुशुश्रूषवो दान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥

susaṁmr̥ṣṭagr̥hāś cāsañ jitastrīkā hutāgnayaḥ । guruśuśrūṣavo dāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ ॥

श्रद्दधाना जितक्रोधा दानशीलानसूयकाः । भृतपुत्रा भृतामात्या भृतदारा ह्यनीर्षवः ॥

śraddadhānā jitakrodhā dānaśīlānasūyakāḥ । bhr̥taputrā bhr̥tāmātyā bhr̥tadārā hy anīrṣavaḥ ॥

अमर्षणा न चान्योन्यं स्पृहयन्ति कदाचन । न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः ॥

amarṣaṇā na cānyonyaṁ spr̥hayanti kadā cana । na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamr̥ddhibhiḥ ॥

दातारः संगृहीतार आर्याः करुणवेदिनः । महाप्रसादा ऋजवो दृढभक्ता जितेन्द्रियाः ॥

dātāraḥ saṁgr̥hītāra āryāḥ karuṇavedinaḥ । mahāprasādā r̥javo dr̥ḍhabhaktā jitendriyāḥ ॥

संतुष्टभृत्यसचिवाः कृतज्ञाः प्रियवादिनः । यथार्थमानार्थकरा ह्रीनिषेधा यतव्रताः ॥

saṁtuṣṭabhr̥tyasacivāḥ kr̥tajñāḥ priyavādinaḥ । yathārthamānārthakarā hrīniṣedhā yatavratāḥ ॥

नित्यं पर्वसु सुस्नाताः स्वनुलिप्ताः स्वलंकृताः । उपवासतपःशीलाः प्रतीता ब्रह्मवादिनः ॥

nityaṁ parvasu susnātāḥ svanuliptāḥ svalaṁkr̥tāḥ । upavāsatapaḥśīlāḥ pratītā brahmavādinaḥ ॥

नैनानभ्युदियात्सूर्यो न चाप्यासन्प्रगेनिशाः । रात्रौ दधि च सक्तूंश्च नित्यमेव व्यवर्जयन् ॥

nainān abhyudiyāt sūryo na cāpy āsan prageniśāḥ । rātrau dadhi ca saktūṁś ca nityam eva vyavarjayan ॥

काल्यं घृतं चान्ववेक्षन्प्रयता ब्रह्मचारिणः । मङ्गलानपि चापश्यन्ब्राह्मणांश्चाप्यपूजयन् ॥

kālyaṁ ghr̥taṁ cānvavekṣan prayatā brahmacāriṇaḥ । maṅgalān api cāpaśyan brāhmaṇāṁś cāpy apūjayan ॥

सदा हि ददतां धर्मः सदा चाप्रतिगृह्णताम् । अर्धं च रात्र्याः स्वपतां दिवा चास्वपतां तथा ॥

sadā hi dadatāṁ dharmaḥ sadā cāpratigr̥hṇatām । ardhaṁ ca rātryāḥ svapatāṁ divā cāsvapatāṁ tathā ॥

कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम् । दायं च संविभागं च नित्यमेवानुमोदताम् ॥

kr̥paṇānāthavr̥ddhānāṁ durbalāturayoṣitām । dāyaṁ ca saṁvibhāgaṁ ca nityam evānumodatām ॥

विषण्णं त्रस्तमुद्विग्नं भयार्तं व्याधिपीडितम् । हृतस्वं व्यसनार्तं च नित्यमाश्वासयन्ति ते ॥

viṣaṇṇaṁ trastam udvignaṁ bhayārtaṁ vyādhipīḍitam । hr̥tasvaṁ vyasanārtaṁ ca nityam āśvāsayanti te ॥

धर्ममेवान्ववर्तन्त न हिंसन्ति परस्परम् । अनुकूलाश्च कार्येषु गुरुवृद्धोपसेविनः ॥

dharmam evānvavartanta na hiṁsanti parasparam । anukūlāś ca kāryeṣu guruvr̥ddhopasevinaḥ ॥

पितृदेवातिथींश्चैव यथावत्तेऽभ्यपूजयन् । अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपोरताः ॥

pitr̥devātithīṁś caiva yathāvat te ’bhyapūjayan । avaśeṣāṇi cāśnanti nityaṁ satyataporatāḥ ॥

नैकेऽश्नन्ति सुसंपन्नं न गच्छन्ति परस्त्रियम् । सर्वभूतेष्ववर्तन्त यथात्मनि दयां प्रति ॥

naike ’śnanti susaṁpannaṁ na gacchanti parastriyam । sarvabhūteṣv avartanta yathātmani dayāṁ prati ॥

नैवाकाशे न पशुषु नायोनौ न च पर्वसु । इन्द्रियस्य विसर्गं तेऽरोचयन्त कदाचन ॥

naivākāśe na paśuṣu nāyonau na ca parvasu । indriyasya visargaṁ te ’rocayanta kadā cana ॥

नित्यं दानं तथा दाक्ष्यमार्जवं चैव नित्यदा । उत्साहश्चानहंकारः परमं सौहृदं क्षमा ॥

nityaṁ dānaṁ tathā dākṣyam ārjavaṁ caiva nityadā । utsāhaś cānahaṁkāraḥ paramaṁ sauhr̥daṁ kṣamā ॥

सत्यं दानं तपः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा । मित्रेषु चानभिद्रोहः सर्वं तेष्वभवत्प्रभो ॥

satyaṁ dānaṁ tapaḥ śaucaṁ kāruṇyaṁ vāg aniṣṭhurā । mitreṣu cānabhidrohaḥ sarvaṁ teṣv abhavat prabho ॥

निद्रा तन्द्रीरसंप्रीतिरसूया चानवेक्षिता । अरतिश्च विषादश्च न स्पृहा चाविशन्त तान् ॥

nidrā tandrīr asaṁprītir asūyā cānavekṣitā । aratiś ca viṣādaś ca na spr̥hā cāviśanta tān ॥

साहमेवंगुणेष्वेव दानवेष्ववसं पुरा । प्रजासर्गमुपादाय नैकं युगविपर्ययम् ॥

sāham evaṁguṇeṣv eva dānaveṣv avasaṁ purā । prajāsargam upādāya naikaṁ yugaviparyayam ॥

ततः कालविपर्यासे तेषां गुणविपर्ययात् । अपश्यं विगतं धर्मं कामक्रोधवशात्मनाम् ॥

tataḥ kālaviparyāse teṣāṁ guṇaviparyayāt । apaśyaṁ vigataṁ dharmaṁ kāmakrodhavaśātmanām ॥

सभासदां ते वृद्धानां सत्याः कथयतां कथाः । प्राहसन्नभ्यसूयंश्च सर्ववृद्धान्गुणावराः ॥

sabhāsadāṁ te vr̥ddhānāṁ satyāḥ kathayatāṁ kathāḥ । prāhasann abhyasūyaṁś ca sarvavr̥ddhān guṇāvarāḥ ॥

यूनः सहसमासीनान्वृद्धानभिगतान्सतः । नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वमपूजयन् ॥

yūnaḥ sahasamāsīnān vr̥ddhān abhigatān sataḥ । nābhyutthānābhivādābhyāṁ yathāpūrvam apūjayan ॥

वर्तयन्त्येव पितरि पुत्राः प्रभवताऽऽत्मनः । अमित्रभृत्यतां प्राप्य ख्यापयन्तोऽनपत्रपाः ॥

vartayanty eva pitari putrāḥ prabhavatā ’’tmanaḥ । amitrabhr̥tyatāṁ prāpya khyāpayanto ’napatrapāḥ ॥

तथा धर्मादपेतेन कर्मणा गर्हितेन ये । महतः प्राप्नुवन्त्यर्थांस्तेष्वेषामभवत्स्पृहा ॥

tathā dharmād apetena karmaṇā garhitena ye । mahataḥ prāpnuvanty arthāṁs teṣv eṣām abhavat spr̥hā ॥

उच्चैश्चाप्यवदन्रात्रौ नीचैस्तत्राग्निरज्वलत् । पुत्राः पितॄनभ्यवदन्भार्याश्चाभ्यवदन्पतीन् ॥

uccaiś cāpy avadan rātrau nīcais tatrāgnir ajvalat । putrāḥ pitr̥̄n abhyavadan bhāryāś cābhyavadan patīn ॥

मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् । गुरुवन्नाभ्यनन्दन्त कुमारान्नान्वपालयन् ॥

mātaraṁ pitaraṁ vr̥ddham ācāryam atithiṁ gurum । guruvan nābhyanandanta kumārān nānvapālayan ॥

भिक्षां बलिमदत्त्वा च स्वयमन्नानि भुञ्जते । अनिष्ट्वा संविभज्याथ पितृदेवातिथीन्गुरून् ॥

bhikṣāṁ balim adattvā ca svayam annāni bhuñjate । aniṣṭvā saṁvibhajyātha pitr̥devātithīn gurūn ॥

न शौचमनुरुध्यन्त तेषां सूदजनास्तथा । मनसा कर्मणा वाचा भक्तमासीदनावृतम् ॥

na śaucam anurudhyanta teṣāṁ sūdajanās tathā । manasā karmaṇā vācā bhaktam āsīd anāvr̥tam ॥

विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषकभोजनम् । अपावृतं पयोऽतिष्ठदुच्छिष्टाश्चास्पृशन्घृतम् ॥

viprakīrṇāni dhānyāni kākamūṣakabhojanam । apāvr̥taṁ payo ’tiṣṭhad ucchiṣṭāś cāspr̥śan ghr̥tam ॥

कुद्दालपाटीपिटकं प्रकीर्णं कांस्यभाजनम् । द्रव्योपकरणं सर्वं नान्ववैक्षत्कुटुम्बिनी ॥

kuddālapāṭīpiṭakaṁ prakīrṇaṁ kāṁsyabhājanam । dravyopakaraṇaṁ sarvaṁ nānvavaikṣat kuṭumbinī ॥

प्राकारागारविध्वंसान्न स्म ते प्रतिकुर्वते । नाद्रियन्ते पशून्बद्ध्वा यवसेनोदकेन च ॥

prākārāgāravidhvaṁsān na sma te pratikurvate । nādriyante paśūn baddhvā yavasenodakena ca ॥

बालानां प्रेक्षमाणानां स्वयं भक्षानभक्षयन् । तथा भृत्यजनं सर्वं पर्यश्नन्ति च दानवाः ॥

bālānāṁ prekṣamāṇānāṁ svayaṁ bhakṣān abhakṣayan । tathā bhr̥tyajanaṁ sarvaṁ paryaśnanti ca dānavāḥ ॥

पायसं कृसरं मांसमपूपानथ शष्कुलीः । अपाचयन्नात्मनोऽर्थे वृथामांसान्यभक्षयन् ॥

pāyasaṁ kr̥saraṁ māṁsam apūpān atha śaṣkulīḥ । apācayann ātmano ’rthe vr̥thāmāṁsāny abhakṣayan ॥

उत्सूर्यशायिनश्चासन्सर्वे चासन्प्रगेनिशाः । अवर्तन्कलहाश्चात्र दिवारात्रं गृहे गृहे ॥

utsūryaśāyinaś cāsan sarve cāsan prageniśāḥ । avartan kalahāś cātra divārātraṁ gr̥he gr̥he ॥

अनार्याश्चार्यमासीनं पर्युपासन्न तत्र ह । आश्रमस्थान्विकर्मस्थाः प्रद्विषन्ति परस्परम् । संकराश्चाप्यवर्तन्त न च शौचमवर्तत ॥

anāryāś cāryam āsīnaṁ paryupāsan na tatra ha । āśramasthān vikarmasthāḥ pradviṣanti parasparam । saṁkarāś cāpy avartanta na ca śaucam avartata ॥

ये च वेदविदो विप्रा विस्पष्टमनृचश्च ये । निरन्तरविशेषास्ते बहुमानावमानयोः ॥

ye ca vedavido viprā vispaṣṭam anr̥caś ca ye । nirantaraviśeṣās te bahumānāvamānayoḥ ॥

हावमाभरणं वेषं गतिं स्थितिमवेक्षितुम् । असेवन्त भुजिष्या वै दुर्जनाचरितं विधिम् ॥

hāvam ābharaṇaṁ veṣaṁ gatiṁ sthitim avekṣitum । asevanta bhujiṣyā vai durjanācaritaṁ vidhim ॥

स्त्रियः पुरुषवेषेण पुंसः स्त्रीवेषधारिणः । क्रीडारतिविहारेषु परां मुदमवाप्नुवन् ॥

striyaḥ puruṣaveṣeṇa puṁsaḥ strīveṣadhāriṇaḥ । krīḍārativihāreṣu parāṁ mudam avāpnuvan ॥

प्रभवद्भिः पुरा दायानर्हेभ्यः प्रतिपादितान् । नाभ्यवर्तन्त नास्तिक्याद्वर्तन्तः संभवेष्वपि ॥

prabhavadbhiḥ purā dāyān arhebhyaḥ pratipāditān । nābhyavartanta nāstikyād vartantaḥ saṁbhaveṣv api ॥

मित्रेणाभ्यर्थितं मित्रमर्थे संशयिते क्वचित् । वालकोट्यग्रमात्रेण स्वार्थेनाघ्नत तद्वसु ॥

mitreṇābhyarthitaṁ mitram arthe saṁśayite kva cit । vālakoṭyagramātreṇa svārthenāghnata tad vasu ॥

परस्वादानरुचयो विपण्यव्यवहारिणः । अदृश्यन्तार्यवर्णेषु शूद्राश्चापि तपोधनाः ॥

parasvādānarucayo vipaṇyavyavahāriṇaḥ । adr̥śyantāryavarṇeṣu śūdrāś cāpi tapodhanāḥ ॥

अधीयन्तेऽव्रताः केचिद्वृथाव्रतमथापरे । अशुश्रूषुर्गुरोः शिष्यः कश्चिच्छिष्यसखो गुरुः ॥

adhīyante ’vratāḥ ke cid vr̥thāvratam athāpare । aśuśrūṣur guroḥ śiṣyaḥ kaś cic chiṣyasakho guruḥ ॥

पिता चैव जनित्री च श्रान्तौ वृत्तोत्सवाविव । अप्रभुत्वे स्थितौ वृद्धावन्नं प्रार्थयतः सुतान् ॥

pitā caiva janitrī ca śrāntau vr̥ttotsavāv iva । aprabhutve sthitau vr̥ddhāv annaṁ prārthayataḥ sutān ॥

तत्र वेदविदः प्राज्ञा गाम्भीर्ये सागरोपमाः । कृष्यादिष्वभवन्सक्ता मूर्खाः श्राद्धान्यभुञ्जत ॥

tatra vedavidaḥ prājñā gāmbhīrye sāgaropamāḥ । kr̥ṣyādiṣv abhavan saktā mūrkhāḥ śrāddhāny abhuñjata ॥

प्रातः प्रातश्च सुप्रश्नं कल्पनं प्रेषणक्रियाः । शिष्यानुप्रहितास्तस्मिन्नकुर्वन्गुरवश्च ह ॥

prātaḥ prātaś ca supraśnaṁ kalpanaṁ preṣaṇakriyāḥ । śiṣyānuprahitās tasminn akurvan guravaś ca ha ॥

श्वश्रूश्वशुरयोरग्रे वधूः प्रेष्यानशासत । अन्वशासच्च भर्तारं समाहूयाभिजल्पती ॥

śvaśrūśvaśurayor agre vadhūḥ preṣyān aśāsata । anvaśāsac ca bhartāraṁ samāhūyābhijalpatī ॥

प्रयत्नेनापि चारक्षच्चित्तं पुत्रस्य वै पिता । व्यभजंश्चापि संरम्भाद्दुःखवासं तथावसन् ॥

prayatnenāpi cārakṣac cittaṁ putrasya vai pitā । vyabhajaṁś cāpi saṁrambhād duḥkhavāsaṁ tathāvasan ॥

अग्निदाहेन चोरैर्वा राजभिर्वा हृतं धनम् । दृष्ट्वा द्वेषात्प्राहसन्त सुहृत्संभाविता ह्यपि ॥

agnidāhena corair vā rājabhir vā hr̥taṁ dhanam । dr̥ṣṭvā dveṣāt prāhasanta suhr̥tsaṁbhāvitā hy api ॥

कृतघ्ना नास्तिकाः पापा गुरुदाराभिमर्शिनः । अभक्ष्यभक्षणरता निर्मर्यादा हतत्विषः ॥

kr̥taghnā nāstikāḥ pāpā gurudārābhimarśinaḥ । abhakṣyabhakṣaṇaratā nirmaryādā hatatviṣaḥ ॥

तेष्वेवमादीनाचारानाचरत्सु विपर्यये । नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेष्विति मे मतिः ॥

teṣv evamādīn ācārān ācaratsu viparyaye । nāhaṁ devendra vatsyāmi dānaveṣv iti me matiḥ ॥

तां मां स्वयमनुप्राप्तामभिनन्द शचीपते । त्वयार्चितां मां देवेश पुरोधास्यन्ति देवताः ॥

tāṁ māṁ svayam anuprāptām abhinanda śacīpate । tvayārcitāṁ māṁ deveśa purodhāsyanti devatāḥ ॥

यत्राहं तत्र मत्कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणाः । सप्त देव्यो मयाष्टम्यो वासं चेष्यन्ति मेऽष्टधा ॥

yatrāhaṁ tatra matkāntā madviśiṣṭā madarpaṇāḥ । sapta devyo mayāṣṭamyo vāsaṁ ceṣyanti me ’ṣṭadhā ॥

आशा श्रद्धा धृतिः कान्तिर्विजितिः सन्नतिः क्षमा । अष्टमी वृत्तिरेतासां पुरोगा पाकशासन ॥

āśā śraddhā dhr̥tiḥ kāntir vijitiḥ sannatiḥ kṣamā । aṣṭamī vr̥ttir etāsāṁ purogā pākaśāsana ॥

ताश्चाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्विषयमागता । त्रिदशेषु निवत्स्यामो धर्मनिष्ठान्तरात्मसु ॥

tāś cāhaṁ cāsurāṁs tyaktvā yuṣmadviṣayam āgatā । tridaśeṣu nivatsyāmo dharmaniṣṭhāntarātmasu ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तवचनां देवीमत्यर्थं तौ ननन्दतुः । नारदश्च त्रिलोकर्षिर्वृत्रहन्ता च वासवः ॥

bhīṣma uvāca । ity uktavacanāṁ devīm atyarthaṁ tau nanandatuḥ । nāradaś ca trilokarṣir vr̥trahantā ca vāsavaḥ ॥

ततोऽनलसखो वायुः प्रववौ देववेश्मसु । इष्टगन्धः सुखस्पर्शः सर्वेन्द्रियसुखावहः ॥

tato ’nalasakho vāyuḥ pravavau devaveśmasu । iṣṭagandhaḥ sukhasparśaḥ sarvendriyasukhāvahaḥ ॥

शुचौ चाभ्यर्चिते देशे त्रिदशाः प्रायशः स्थिताः । लक्ष्म्या सहितमासीनं मघवन्तं दिदृक्षवः ॥

śucau cābhyarcite deśe tridaśāḥ prāyaśaḥ sthitāḥ । lakṣmyā sahitam āsīnaṁ maghavantaṁ didr̥kṣavaḥ ॥

ततो दिवं प्राप्य सहस्रलोचनः; श्रियोपपन्नः सुहृदा सुरर्षिणा । रथेन हर्यश्वयुजा सुरर्षभः; सदः सुराणामभिसत्कृतो ययौ ॥

tato divaṁ prāpya sahasralocanaḥ; śriyopapannaḥ suhr̥dā surarṣiṇā । rathena haryaśvayujā surarṣabhaḥ; sadaḥ surāṇām abhisatkr̥to yayau ॥

अथेङ्गितं वज्रधरस्य नारदः; श्रियाश्च देव्या मनसा विचारयन् । श्रियै शशंसामरदृष्टपौरुषः; शिवेन तत्रागमनं महर्द्धिमत् ॥

atheṅgitaṁ vajradharasya nāradaḥ; śriyāś ca devyā manasā vicārayan । śriyai śaśaṁsāmaradr̥ṣṭapauruṣaḥ; śivena tatrāgamanaṁ maharddhimat ॥

ततोऽमृतं द्यौः प्रववर्ष भास्वती; पितामहस्यायतने स्वयंभुवः । अनाहता दुन्दुभयश्च नेदिरे; तथा प्रसन्नाश्च दिशश्चकाशिरे ॥

tato ’mr̥taṁ dyauḥ pravavarṣa bhāsvatī; pitāmahasyāyatane svayaṁbhuvaḥ । anāhatā dundubhayaś ca nedire; tathā prasannāś ca diśaś cakāśire ॥

यथर्तु सस्येषु ववर्ष वासवो; न धर्ममार्गाद्विचचाल कश्चन । अनेकरत्नाकरभूषणा च भूः; सुघोषघोषा भुवनौकसां जये ॥

yathartu sasyeṣu vavarṣa vāsavo; na dharmamārgād vicacāla kaś cana । anekaratnākarabhūṣaṇā ca bhūḥ; sughoṣaghoṣā bhuvanaukasāṁ jaye ॥

क्रियाभिरामा मनुजा यशस्विनो; बभुः शुभे पुण्यकृतां पथि स्थिताः । नरामराः किंनरयक्षराक्षसाः; समृद्धिमन्तः सुखिनो यशस्विनः ॥

kriyābhirāmā manujā yaśasvino; babhuḥ śubhe puṇyakr̥tāṁ pathi sthitāḥ । narāmarāḥ kiṁnarayakṣarākṣasāḥ; samr̥ddhimantaḥ sukhino yaśasvinaḥ ॥

न जात्वकाले कुसुमं कुतः फलं; पपात वृक्षात्पवनेरितादपि । रसप्रदाः कामदुघाश्च धेनवो; न दारुणा वाग्विचचार कस्यचित् ॥

na jātv akāle kusumaṁ kutaḥ phalaṁ; papāta vr̥kṣāt pavaneritād api । rasapradāḥ kāmadughāś ca dhenavo; na dāruṇā vāg vicacāra kasya cit ॥

इमां सपर्यां सह सर्वकामदैः; श्रियाश्च शक्रप्रमुखैश्च दैवतैः । पठन्ति ये विप्रसदः समागमे; समृद्धकामाः श्रियमाप्नुवन्ति ते ॥

imāṁ saparyāṁ saha sarvakāmadaiḥ; śriyāś ca śakrapramukhaiś ca daivataiḥ । paṭhanti ye viprasadaḥ samāgame; samr̥ddhakāmāḥ śriyam āpnuvanti te ॥

त्वया कुरूणां वर यत्प्रचोदितं; भवाभवस्येह परं निदर्शनम् । तदद्य सर्वं परिकीर्तितं मया; परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुमर्हसि ॥

tvayā kurūṇāṁ vara yat pracoditaṁ; bhavābhavasyeha paraṁ nidarśanam । tad adya sarvaṁ parikīrtitaṁ mayā; parīkṣya tattvaṁ parigantum arhasi ॥