Adhyāya 220

युधिष्ठिर उवाच । मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि । बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽपि वा पुनः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । magnasya vyasane kr̥cchre kiṁ śreyaḥ puruṣasya hi । bandhunāśe mahīpāla rājyanāśe ’pi vā punaḥ ॥

त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन्भरतर्षभ । एतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥

tvaṁ hi naḥ paramo vaktā loke ’smin bharatarṣabha । etad bhavantaṁ pr̥cchāmi tan me vaktum ihārhasi ॥

भीष्म उवाच । पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन च । मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप ॥

bhīṣma uvāca । putradāraiḥ sukhaiś caiva viyuktasya dhanena ca । magnasya vyasane kr̥cchre dhr̥tiḥ śreyaskarī nr̥pa ॥

धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते । आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम् ॥

dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṁ na viśīryate । ārogyāc ca śarīrasya sa punar vindate śriyam ॥

यस्य राज्ञो नरास्तात सात्त्विकीं वृत्तिमास्थिताः । तस्य स्थैर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु ॥

yasya rājño narās tāta sāttvikīṁ vr̥ttim āsthitāḥ । tasya sthairyaṁ ca dhairyaṁ ca vyavasāyaś ca karmasu ॥

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर ॥

atraivodāharantīmam itihāsaṁ purātanam । balivāsavasaṁvādaṁ punar eva yudhiṣṭhira ॥

वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये । विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ ॥

vr̥tte devāsure yuddhe daityadānavasaṁkṣaye । viṣṇukrānteṣu lokeṣu devarāje śatakratau ॥

इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते । समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि ॥

ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vyavasthite । samr̥dhyamāne trailokye prītiyukte svayaṁbhuvi ॥

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिः । गन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः ॥

rudrair vasubhir ādityair aśvibhyām api carṣibhiḥ । gandharvair bhujagendraiś ca siddhaiś cānyair vr̥taḥ prabhuḥ ॥

चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम् । आरुह्यैरावतं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ ॥

caturdantaṁ sudāntaṁ ca vāraṇendraṁ śriyā vr̥tam । āruhyairāvataṁ śakras trailokyam anusaṁyayau ॥

स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे । बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च ॥

sa kadā cit samudrānte kasmiṁś cid girigahvare । baliṁ vairocaniṁ vajrī dadarśopasasarpa ca ॥

तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम् । सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे ॥

tam airāvatamūrdhasthaṁ prekṣya devagaṇair vr̥tam । surendram indraṁ daityendro na śuśoca na vivyathe ॥

दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम् । अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः ॥

dr̥ṣṭvā tam avikārasthaṁ tiṣṭhantaṁ nirbhayaṁ balim । adhirūḍho dvipaśreṣṭham ity uvāca śatakratuḥ ॥

दैत्य न व्यथसे शौर्यादथ वा वृद्धसेवया । तपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम् ॥

daitya na vyathase śauryād atha vā vr̥ddhasevayā । tapasā bhāvitatvād vā sarvathaitat suduṣkaram ॥

शत्रुभिर्वशमानीतो हीनः स्थानादनुत्तमात् । वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि ॥

śatrubhir vaśam ānīto hīnaḥ sthānād anuttamāt । vairocane kim āśritya śocitavye na śocasi ॥

श्रैष्ठ्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् । हृतस्वबलराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥

śraiṣṭhyaṁ prāpya svajātīnāṁ bhuktvā bhogān anuttamān । hr̥tasvabalarājyas tvaṁ brūhi kasmān na śocasi ॥

ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे । तत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि ॥

īśvaro hi purā bhūtvā pitr̥paitāmahe pade । tat tvam adya hr̥taṁ dr̥ṣṭvā sapatnaiḥ kiṁ na śocasi ॥

बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः । हृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥

baddhaś ca vāruṇaiḥ pāśair vajreṇa ca samāhataḥ । hr̥tadāro hr̥tadhano brūhi kasmān na śocasi ॥

भ्रष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम् । त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत् ॥

bhraṣṭaśrīr vibhavabhraṣṭo yan na śocasi duṣkaram । trailokyarājyanāśe hi ko ’nyo jīvitum utsahet ॥

एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम् । श्रुत्वा सुखमसंभ्रान्तो बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत् ॥

etac cānyac ca paruṣaṁ bruvantaṁ paribhūya tam । śrutvā sukham asaṁbhrānto balir vairocano ’bravīt ॥

निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते । वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर ॥

nigr̥hīte mayi bhr̥śaṁ śakra kiṁ katthitena te । vajram udyamya tiṣṭhantaṁ paśyāmi tvāṁ puraṁdara ॥

अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथंचिच्छक्ततां गतः । कस्त्वदन्य इमा वाचः सुक्रूरा वक्तुमर्हति ॥

aśaktaḥ pūrvam āsīs tvaṁ kathaṁ cic chaktatāṁ gataḥ । kas tvad anya imā vācaḥ sukrūrā vaktum arhati ॥

यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम् । हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः ॥

yas tu śatror vaśasthasya śakto ’pi kurute dayām । hastaprāptasya vīrasya taṁ caiva puruṣaṁ viduḥ ॥

अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः । एकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराभवम् ॥

aniścayo hi yuddheṣu dvayor vivadamānayoḥ । ekaḥ prāpnoti vijayam ekaś caiva parābhavam ॥

मा च ते भूत्स्वभावोऽयं मया दैवतपुंगव । ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात् ॥

mā ca te bhūt svabhāvo ’yaṁ mayā daivatapuṁgava । īśvaraḥ sarvabhūtānāṁ vikrameṇa jito balāt ॥

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम् । यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम् ॥

naitad asmatkr̥taṁ śakra naitac chakra tvayā kr̥tam । yat tvam evaṁgato vajrin yad vāpy evaṁgatā vayam ॥

अहमासं यथाद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम् । मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत ॥

aham āsaṁ yathādya tvaṁ bhavitā tvaṁ yathā vayam । māvamaṁsthā mayā karma duṣkr̥taṁ kr̥tam ity uta ॥

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति । पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा ॥

sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇādhigacchati । paryāyeṇāsi śakratvaṁ prāptaḥ śakra na karmaṇā ॥

कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम् । तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम् ॥

kālaḥ kāle nayati māṁ tvāṁ ca kālo nayaty ayam । tenāhaṁ tvaṁ yathā nādya tvaṁ cāpi na yathā vayam ॥

न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम् । नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः ॥

na mātr̥pitr̥śuśrūṣā na ca daivatapūjanam । nānyo guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ ॥

न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः । शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् ॥

na vidyā na tapo dānaṁ na mitrāṇi na bāndhavāḥ । śaknuvanti paritrātuṁ naraṁ kālena pīḍitam ॥

नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपि । शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः ॥

nāgāminam anarthaṁ hi pratighātaśatair api । śaknuvanti prativyoḍhum r̥te buddhibalān narāḥ ॥

पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यते । इदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताहमिति मन्यते ॥

paryāyair hanyamānānāṁ paritrātā na vidyate । idaṁ tu duḥkhaṁ yac chakra kartāham iti manyate ॥

यदि कर्ता भवेत्कर्ता न क्रियेत कदाचन । यस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात्कर्ताप्यनीश्वरः ॥

yadi kartā bhavet kartā na kriyeta kadā cana । yasmāt tu kriyate kartā tasmāt kartāpy anīśvaraḥ ॥

कालेन त्वाहमजयं कालेनाहं जितस्त्वया । गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति प्रजाः ॥

kālena tvāham ajayaṁ kālenāhaṁ jitas tvayā । gantā gatimatāṁ kālaḥ kālaḥ kalayati prajāḥ ॥

इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलपन्नावबुध्यसे । केचित्त्वां बहु मन्यन्ते श्रैष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा ॥

indra prākr̥tayā buddhyā pralapan nāvabudhyase । ke cit tvāṁ bahu manyante śraiṣṭhyaṁ prāptaṁ svakarmaṇā ॥

कथमस्मद्विधो नाम जानँल्लोकप्रवृत्तयः । कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद्वाप्यर्थसंभ्रमे ॥

katham asmadvidho nāma jānam̐l lokapravr̥ttayaḥ । kālenābhyāhataḥ śocen muhyed vāpy arthasaṁbhrame ॥

नित्यं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा । बुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति ॥

nityaṁ kālaparītasya mama vā madvidhasya vā । buddhir vyasanam āsādya bhinnā naur iva sīdati ॥

अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः । ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम् ॥

ahaṁ ca tvaṁ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥ । te sarve śakra yāsyanti mārgam indraśatair gatam ॥

त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया । काले परिणते कालः कालयिष्यति मामिव ॥

tvām apy evaṁ sudurdharṣaṁ jvalantaṁ parayā śriyā । kāle pariṇate kālaḥ kālayiṣyati mām iva ॥

बहूनीन्द्रसहस्राणि दैतेयानां युगे युगे । अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः ॥

bahūnīndrasahasrāṇi daiteyānāṁ yuge yuge । abhyatītāni kālena kālo hi duratikramaḥ ॥

इदं तु लब्ध्वा त्वं स्थानमात्मानं बहु मन्यसे । सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ॥

idaṁ tu labdhvā tvaṁ sthānam ātmānaṁ bahu manyase । sarvabhūtabhavaṁ devaṁ brahmāṇam iva śāśvatam ॥

न चेदमचलं स्थानमनन्तं वापि कस्यचित् । त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे ॥

na cedam acalaṁ sthānam anantaṁ vāpi kasya cit । tvaṁ tu bāliśayā buddhyā mamedam iti manyase ॥

अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाध्रुवं ध्रुवम् । ममेयमिति मोहात्त्वं राजश्रियमभीप्ससि ॥

aviśvāsye viśvasiṣi manyase cādhruvaṁ dhruvam । mameyam iti mohāt tvaṁ rājaśriyam abhīpsasi ॥

नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता । अतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं स्थिता ॥

neyaṁ tava na cāsmākaṁ na cānyeṣāṁ sthirā matā । atikramya bahūn anyāṁs tvayi tāvad iyaṁ sthitā ॥

कंचित्कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला । गौर्निपानमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति ॥

kaṁ cit kālam iyaṁ sthitvā tvayi vāsava cañcalā । gaur nipānam ivotsr̥jya punar anyaṁ gamiṣyati ॥

राजलोका ह्यतिक्रान्ता यान्न संख्यातुमुत्सहे । त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर ॥

rājalokā hy atikrāntā yān na saṁkhyātum utsahe । tvatto bahutarāś cānye bhaviṣyanti puraṁdara ॥

सवृक्षौषधिरत्नेयं ससरित्पर्वताकरा । तानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही ॥

savr̥kṣauṣadhiratneyaṁ sasaritparvatākarā । tān idānīṁ na paśyāmi yair bhukteyaṁ purā mahī ॥

पृथुरैलो मयो भौमो नरकः शम्बरस्तथा । अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितध्वजः ॥

pr̥thur ailo mayo bhaumo narakaḥ śambaras tathā । aśvagrīvaḥ pulomā ca svarbhānur amitadhvajaḥ ॥

प्रह्रादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनः । ह्रीनिषेधः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान्वृषः ॥

prahrādo namucir dakṣo vipracittir virocanaḥ । hrīniṣedhaḥ suhotraś ca bhūrihā puṣpavān vr̥ṣaḥ ॥

सत्येषुरृषभो राहुः कपिलाश्वो विरूपकः । बाणः कार्तस्वरो वह्निर्विश्वदंष्ट्रोऽथ नैरृतः ॥

satyeṣur r̥ṣabho rāhuḥ kapilāśvo virūpakaḥ । bāṇaḥ kārtasvaro vahnir viśvadaṁṣṭro ’tha nairr̥taḥ ॥

रित्थाहुत्थौ वीरताम्रौ वराहाश्वो रुचिः प्रभुः । विश्वजित्प्रतिशौरिश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः ॥

ritthāhutthau vīratāmrau varāhāśvo ruciḥ prabhuḥ । viśvajit pratiśauriś ca vr̥ṣāṇḍo viṣkaro madhuḥ ॥

हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवः । दैत्याश्च कालखञ्जाश्च सर्वे ते नैरृतैः सह ॥

hiraṇyakaśipuś caiva kaiṭabhaś caiva dānavaḥ । daityāś ca kālakhañjāś ca sarve te nairr̥taiḥ saha ॥

एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश्च ये । दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम ॥

ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāś ca ye । daityendrā dānavendrāś ca yāṁś cānyān anuśuśruma ॥

बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः । कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः ॥

bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṁtyajya pr̥thivīṁ gatāḥ । kālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ ॥

सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुः । सर्वे धर्मपराश्चासन्सर्वे सततसत्रिणः ॥

sarvaiḥ kratuśatair iṣṭaṁ na tvam ekaḥ śatakratuḥ । sarve dharmaparāś cāsan sarve satatasatriṇaḥ ॥

अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनः । सर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः ॥

antarikṣacarāḥ sarve sarve ’bhimukhayodhinaḥ । sarve saṁhananopetāḥ sarve parighabāhavaḥ ॥

सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामचारिणः । सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः ॥

sarve māyāśatadharāḥ sarve te kāmacāriṇaḥ । sarve samaram āsādya na śrūyante parājitāḥ ॥

सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः । सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चासन्बहुश्रुताः ॥

sarve satyavrataparāḥ sarve kāmavihāriṇaḥ । sarve vedavrataparāḥ sarve cāsan bahuśrutāḥ ॥

सर्वे संहतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरे । न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम् ॥

sarve saṁhatam aiśvaryam īśvarāḥ pratipedire । na caiśvaryamadas teṣāṁ bhūtapūrvo mahātmanām ॥

सर्वे यथार्थदातारः सर्वे विगतमत्सराः । सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत्प्रतिपेदिरे ॥

sarve yathārthadātāraḥ sarve vigatamatsarāḥ । sarve sarveṣu bhūteṣu yathāvat pratipedire ॥

सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजापत्या महाबलाः । ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः ॥

sarve dākṣāyaṇīputrāḥ prājāpatyā mahābalāḥ । jvalantaḥ pratapantaś ca kālena pratisaṁhr̥tāḥ ॥

त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनः । न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः ॥

tvaṁ caivemāṁ yadā bhuktvā pr̥thivīṁ tyakṣyase punaḥ । na śakṣyasi tadā śakra niyantuṁ śokam ātmanaḥ ॥

मुञ्चेच्छां कामभोगेषु मुञ्चेमं श्रीभवं मदम् । एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं संप्रसहिष्यसि ॥

muñcecchāṁ kāmabhogeṣu muñcemaṁ śrībhavaṁ madam । evaṁ svarājyanāśe tvaṁ śokaṁ saṁprasahiṣyasi ॥

शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः । अतीतानागते हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय ॥

śokakāle śuco mā tvaṁ harṣakāle ca mā hr̥ṣaḥ । atītānāgate hitvā pratyutpannena vartaya ॥

मां चेदभ्यागतः कालः सदायुक्तमतन्द्रितम् । क्षमस्व नचिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति ॥

māṁ ced abhyāgataḥ kālaḥ sadāyuktam atandritam । kṣamasva nacirād indra tvām apy upagamiṣyati ॥

त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिह । संयते मयि नूनं त्वमात्मानं बहु मन्यसे ॥

trāsayann iva devendra vāgbhis takṣasi mām iha । saṁyate mayi nūnaṁ tvam ātmānaṁ bahu manyase ॥

कालः प्रथममायान्मां पश्चात्त्वामनुधावति । तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि ॥

kālaḥ prathamam āyān māṁ paścāt tvām anudhāvati । tena garjasi devendra pūrvaṁ kālahate mayi ॥

को हि स्थातुमलं लोके क्रुद्धस्य मम संयुगे । कालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव ॥

ko hi sthātum alaṁ loke kruddhasya mama saṁyuge । kālas tu balavān prāptas tena tiṣṭhasi vāsava ॥

यत्तद्वर्षसहस्रान्तं पूर्णं भवितुमर्हति । यथा मे सर्वगात्राणि नस्वस्थानि हतौजसः ॥

yat tad varṣasahasrāntaṁ pūrṇaṁ bhavitum arhati । yathā me sarvagātrāṇi nasvasthāni hataujasaḥ ॥

अहमैन्द्रच्च्युतः स्थानात्त्वमिन्द्रः प्रकृतो दिवि । सुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययात् ॥

aham aindrac cyutaḥ sthānāt tvam indraḥ prakr̥to divi । sucitre jīvaloke ’sminn upāsyaḥ kālaparyayāt ॥

किं हि कृत्वा त्वमिन्द्रोऽद्य किं हि कृत्वा च्युता वयम् । कालः कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम् ॥

kiṁ hi kr̥tvā tvam indro ’dya kiṁ hi kr̥tvā cyutā vayam । kālaḥ kartā vikartā ca sarvam anyad akāraṇam ॥

नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ । विद्वान्प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत् ॥

nāśaṁ vināśam aiśvaryaṁ sukhaduḥkhe bhavābhavau । vidvān prāpyaivam atyarthaṁ na prahr̥ṣyen na ca vyathet ॥

त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान्वेदाहं त्वां च वासव । विकत्थसे मां किं बद्धं कालेन निरपत्रप ॥

tvam eva hīndra vetthāsmān vedāhaṁ tvāṁ ca vāsava । vikatthase māṁ kiṁ baddhaṁ kālena nirapatrapa ॥

त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं मम । समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥

tvam eva hi purā vettha yat tadā pauruṣaṁ mama । samareṣu ca vikrāntaṁ paryāptaṁ tan nidarśanam ॥

आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह । मया विनिर्जिताः सर्वे मरुतश्च शचीपते ॥

ādityāś caiva rudrāś ca sādhyāś ca vasubhiḥ saha । mayā vinirjitāḥ sarve marutaś ca śacīpate ॥

त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे । समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया ॥

tvam eva śakra jānāsi devāsurasamāgame । sametā vibudhā bhagnās tarasā samare mayā ॥

पर्वताश्चासकृत्क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः । सटङ्कशिखरा घोराः समरे मूर्ध्नि ते मया ॥

parvatāś cāsakr̥t kṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ । saṭaṅkaśikharā ghorāḥ samare mūrdhni te mayā ॥

किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्कालो दुरतिक्रमः । न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना ॥

kiṁ nu śakyaṁ mayā kartuṁ yat kālo duratikramaḥ । na hi tvāṁ notsahe hantuṁ savajram api muṣṭinā ॥

न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः । तेन त्वा मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया ॥

na tu vikramakālo ’yaṁ kṣamākālo ’yam āgataḥ । tena tvā marṣaye śakra durmarṣaṇataras tvayā ॥

त्वं मा परिणते काले परीतं कालवह्निना । नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ॥

tvaṁ mā pariṇate kāle parītaṁ kālavahninā । niyataṁ kālapāśena baddhaṁ śakra vikatthase ॥

अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः । बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा ॥

ayaṁ sa puruṣaḥ śyāmo lokasya duratikramaḥ । baddhvā tiṣṭhati māṁ raudraḥ paśuṁ raśanayā yathā ॥

लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ । वधो बन्धः प्रमोक्षश्च सर्वं कालेन लभ्यते ॥

lābhālābhau sukhaṁ duḥkhaṁ kāmakrodhau bhavābhavau । vadho bandhaḥ pramokṣaś ca sarvaṁ kālena labhyate ॥

नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः । सोऽयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम् ॥

nāhaṁ kartā na kartā tvaṁ kartā yas tu sadā prabhuḥ । so ’yaṁ pacati kālo māṁ vr̥kṣe phalam ivāgatam ॥

यान्येव पुरुषः कुर्वन्सुखैः कालेन युज्यते । पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखैः कालेन युज्यते ॥

yāny eva puruṣaḥ kurvan sukhaiḥ kālena yujyate । punas tāny eva kurvāṇo duḥkhaiḥ kālena yujyate ॥

न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हति । तेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता ॥

na ca kālena kālajñaḥ spr̥ṣṭaḥ śocitum arhati । tena śakra na śocāmi nāsti śoke sahāyatā ॥

यदा हि शोचतां शोको व्यसनं नापकर्षति । सामर्थ्यं शोचतो नास्ति नाद्य शोचाम्यहं ततः ॥

yadā hi śocatāṁ śoko vyasanaṁ nāpakarṣati । sāmarthyaṁ śocato nāsti nādya śocāmy ahaṁ tataḥ ॥

एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान्पाकशासनः । प्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः ॥

evam uktaḥ sahasrākṣo bhagavān pākaśāsanaḥ । pratisaṁhr̥tya saṁrambham ity uvāca śatakratuḥ ॥

सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान् । कस्येह न व्यथेद्बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः ॥

savajram udyataṁ bāhuṁ dr̥ṣṭvā pāśāṁś ca vāruṇān । kasyeha na vyathed buddhir mr̥tyor api jighāṁsataḥ ॥

सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी । ब्रुवन्न व्यथसे स त्वं वाक्यं सत्यपराक्रम ॥

sā te na vyathate buddhir acalā tattvadarśinī । bruvan na vyathase sa tvaṁ vākyaṁ satyaparākrama ॥

को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत् । कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत् ॥

ko hi viśvāsam artheṣu śarīre vā śarīrabhr̥t । kartum utsahate loke dr̥ṣṭvā saṁprasthitaṁ jagat ॥

अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम् । कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे ॥

aham apy evam evainaṁ lokaṁ jānāmy aśāśvatam । kālāgnāv āhitaṁ ghore guhye satatage ’kṣare ॥

न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित् । सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम् ॥

na cātra parihāro ’sti kālaspr̥ṣṭasya kasya cit । sūkṣmāṇāṁ mahatāṁ caiva bhūtānāṁ paripacyatām ॥

अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा । अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥

anīśasyāpramattasya bhūtāni pacataḥ sadā । anivr̥ttasya kālasya kṣayaṁ prāpto na mucyate ॥

अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु । प्रयत्नेनाप्यतिक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित् ॥

apramattaḥ pramatteṣu kālo jāgarti dehiṣu । prayatnenāpy atikrānto dr̥ṣṭapūrvo na kena cit ॥

पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः । कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः ॥

purāṇaḥ śāśvato dharmaḥ sarvaprāṇabhr̥tāṁ samaḥ । kālo na parihāryaś ca na cāsyāsti vyatikramaḥ ॥

अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान्काष्ठाः कला लवान् । संपिण्डयति नः कालो वृद्धिं वार्धुषिको यथा ॥

ahorātrāṁś ca māsāṁś ca kṣaṇān kāṣṭhāḥ kalā lavān । saṁpiṇḍayati naḥ kālo vr̥ddhiṁ vārdhuṣiko yathā ॥

इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्तास्मीति वादिनम् । कालो हरति संप्राप्तो नदीवेग इवोडुपम् ॥

idam adya kariṣyāmi śvaḥ kartāsmīti vādinam । kālo harati saṁprāpto nadīvega ivoḍupam ॥

इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतः । इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम् ॥

idānīṁ tāvad evāsau mayā dr̥ṣṭaḥ kathaṁ mr̥taḥ । iti kālena hriyatāṁ pralāpaḥ śrūyate nr̥ṇām ॥

नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव च । अनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः । उच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावस्थ एव च ॥

naśyanty arthās tathā bhogāḥ sthānam aiśvaryam eva ca । anityam adhruvaṁ sarvaṁ vyavasāyo hi duṣkaraḥ । ucchrāyā vinipātāntā bhāvo ’bhāvastha eva ca ॥

सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी । अहमासं पुरा चेति मनसापि न बुध्यसे ॥

sā te na vyathate buddhir acalā tattvadarśinī । aham āsaṁ purā ceti manasāpi na budhyase ॥

कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन्पच्यमाने बलीयसा । अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुध्यसे ॥

kālenākramya loke ’smin pacyamāne balīyasā । ajyeṣṭham akaniṣṭhaṁ ca kṣipyamāṇo na budhyase ॥

ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु च । स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति ॥

īrṣyābhimānalobheṣu kāmakrodhabhayeṣu ca । spr̥hāmohābhimāneṣu lokaḥ sakto vimuhyati ॥

भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वाञ्ज्ञानतपोन्वितः । कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा ॥

bhavāṁs tu bhāvatattvajño vidvāñ jñānataponvitaḥ । kālaṁ paśyati suvyaktaṁ pāṇāv āmalakaṁ yathā ॥

कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः । वैरोचने कृतात्मासि स्पृहणीयो विजानताम् ॥

kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ । vairocane kr̥tātmāsi spr̥haṇīyo vijānatām ॥

सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया । विहरन्सर्वतोमुक्तो न क्वचित्परिषज्जसे ॥

sarvaloko hy ayaṁ manye buddhyā parigatas tvayā । viharan sarvatomukto na kva cit pariṣajjase ॥

रजश्च हि तमश्च त्वा स्पृशतो न जितेन्द्रियम् । निष्प्रीतिं नष्टसंतापं त्वमात्मानमुपाससे ॥

rajaś ca hi tamaś ca tvā spr̥śato na jitendriyam । niṣprītiṁ naṣṭasaṁtāpaṁ tvam ātmānam upāsase ॥

सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम् । दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः ॥

suhr̥daṁ sarvabhūtānāṁ nirvairaṁ śāntamānasam । dr̥ṣṭvā tvāṁ mama saṁjātā tvayy anukrośinī matiḥ ॥

नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धने । आनृशंस्यं परो धर्मो अनुक्रोशस्तथा त्वयि ॥

nāham etādr̥śaṁ buddhaṁ hantum icchāmi bandhane । ānr̥śaṁsyaṁ paro dharmo anukrośas tathā tvayi ॥

मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात् । प्रजानामपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर ॥

mokṣyante vāruṇāḥ pāśās taveme kālaparyayāt । prajānām apacāreṇa svasti te ’stu mahāsura ॥

यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते । पुत्रश्च पितरं मोहात्प्रेषयिष्यति कर्मसु ॥

yadā śvaśrūṁ snuṣā vr̥ddhāṁ paricāreṇa yokṣyate । putraś ca pitaraṁ mohāt preṣayiṣyati karmasu ॥

ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम् । शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्यामुपयास्यन्ति निर्भयाः ॥

brāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vr̥ṣalāḥ pādadhāvanam । śūdrāś ca brāhmaṇīṁ bhāryām upayāsyanti nirbhayāḥ ॥

वियोनिषु च बीजानि मोक्ष्यन्ते पुरुषा यदा । संकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चापि कुपात्रकैः ॥

viyoniṣu ca bījāni mokṣyante puruṣā yadā । saṁkaraṁ kāṁsyabhāṇḍaiś ca baliṁ cāpi kupātrakaiḥ ॥

चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नमुन्मर्यादं भविष्यति । एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः प्रतिमोक्ष्यते ॥

cāturvarṇyaṁ yadā kr̥tsnam unmaryādaṁ bhaviṣyati । ekaikas te tadā pāśaḥ kramaśaḥ pratimokṣyate ॥

अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय । सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः ॥

asmattas te bhayaṁ nāsti samayaṁ pratipālaya । sukhī bhava nirābādhaḥ svasthacetā nirāmayaḥ ॥

तमेवमुक्त्वा भगवाञ्शतक्रतुः; प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः । विजित्य सर्वानसुरान्सुराधिपो; ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट् ॥

tam evam uktvā bhagavāñ śatakratuḥ; pratiprayāto gajarājavāhanaḥ । vijitya sarvān asurān surādhipo; nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭ ॥

महर्षयस्तुष्टुवुरञ्जसा च तं; वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम् । हिमापहो हव्यमुदावहंस्त्वरं;स्तथामृतं चार्पितमीश्वराय ह ॥

maharṣayas tuṣṭuvur añjasā ca taṁ; vr̥ṣākapiṁ sarvacarācareśvaram । himāpaho havyam udāvahaṁs tvaraṁs; tathāmr̥taṁ cārpitam īśvarāya ha ॥

द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो; विदीप्ततेजा गतमन्युरीश्वरः । प्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं; त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः ॥

dvijottamaiḥ sarvagatair abhiṣṭuto; vidīptatejā gatamanyur īśvaraḥ । praśāntacetā muditaḥ svam ālayaṁ; triviṣṭapaṁ prāpya mumoda vāsavaḥ ॥