Adhyāya 219

भीष्म उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atraivodāharantīmam itihāsaṁ purātanam । śatakratoś ca saṁvādaṁ namuceś ca yudhiṣṭhira ॥

श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम् । भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः ॥

śriyā vihīnam āsīnam akṣobhyam iva sāgaram । bhavābhavajñaṁ bhūtānām ity uvāca puraṁdaraḥ ॥

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः । श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि ॥

baddhaḥ pāśaiś cyutaḥ sthānād dviṣatāṁ vaśam āgataḥ । śriyā vihīno namuce śocasy āho na śocasi ॥

नमुचिरुवाच । अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते । अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति नास्ति शोके सहायता ॥

namucir uvāca । anavāpyaṁ ca śokena śarīraṁ copatapyate । amitrāś ca prahr̥ṣyanti nāsti śoke sahāyatā ॥

तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् । संतापाद्भ्रश्यते रूपं धर्मश्चैव सुरेश्वर ॥

tasmāc chakra na śocāmi sarvaṁ hy evedam antavat । saṁtāpād bhraśyate rūpaṁ dharmaś caiva sureśvara ॥

विनीय खलु तद्दुःखमागतं वैमनस्यजम् । ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता ॥

vinīya khalu tad duḥkham āgataṁ vaimanasyajam । dhyātavyaṁ manasā hr̥dyaṁ kalyāṇaṁ saṁvijānatā ॥

यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः । तदैवास्य प्रसीदन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥

yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ । tadaivāsya prasīdanti sarvārthā nātra saṁśayaḥ ॥

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता; गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता । तेनानुशिष्टः प्रवणादिवोदकं; यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥

ekaḥ śāstā na dvitīyo ’sti śāstā; garbhe śayānaṁ puruṣaṁ śāsti śāstā । tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivodakaṁ; yathā niyukto ’smi tathā vahāmi ॥

भावाभावावभिजानन्गरीयो; जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि । आशाः सुशर्म्याः सुहृदां सुकुर्व;न्यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥

bhāvābhāvāv abhijānan garīyo; jānāmi śreyo na tu tat karomi । āśāḥ suśarmyāḥ suhr̥dāṁ sukurvan; yathā niyukto ’smi tathā vahāmi ॥

यथा यथास्य प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथा तथा । भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथा तथा ॥

yathā yathāsya prāptavyaṁ prāpnoty eva tathā tathā । bhavitavyaṁ yathā yac ca bhavaty eva tathā tathā ॥

यत्र यत्रैव संयुङ्क्ते धाता गर्भं पुनः पुनः । तत्र तत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति ॥

yatra yatraiva saṁyuṅkte dhātā garbhaṁ punaḥ punaḥ । tatra tatraiva vasati na yatra svayam icchati ॥

भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम । इति यस्य सदा भावो न स मुह्येत्कदाचन ॥

bhāvo yo ’yam anuprāpto bhavitavyam idaṁ mama । iti yasya sadā bhāvo na sa muhyet kadā cana ॥

पर्यायैर्हन्यमानानामभियोक्ता न विद्यते । दुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताहमिति मन्यते ॥

paryāyair hanyamānānām abhiyoktā na vidyate । duḥkham etat tu yad dveṣṭā kartāham iti manyate ॥

ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च; त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च । कान्नापदो नोपनमन्ति लोके; परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति ॥

r̥ṣīṁś ca devāṁś ca mahāsurāṁś ca; traividyavr̥ddhāṁś ca vane munīṁś ca । kān nāpado nopanamanti loke; parāvarajñās tu na saṁbhramanti ॥

न पण्डितः क्रुध्यति नापि सज्जते; न चापि संसीदति न प्रहृष्यति । न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचति; स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः ॥

na paṇḍitaḥ krudhyati nāpi sajjate; na cāpi saṁsīdati na prahr̥ṣyati । na cārthakr̥cchravyasaneṣu śocati; sthitaḥ prakr̥tyā himavān ivācalaḥ ॥

यमर्थसिद्धिः परमा न हर्षये;त्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत् । सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं; निषेवते यः स धुरंधरो नरः ॥

yam arthasiddhiḥ paramā na harṣayet; tathaiva kāle vyasanaṁ na mohayet । sukhaṁ ca duḥkhaṁ ca tathaiva madhyamaṁ; niṣevate yaḥ sa dhuraṁdharo naraḥ ॥

यां यामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छे;त्तस्यां रमेतापरितप्यमानः । एवं प्रवृद्धं प्रणुदेन्मनोजं; संतापमायासकरं शरीरात् ॥

yāṁ yām avasthāṁ puruṣo ’dhigacchet; tasyāṁ rametāparitapyamānaḥ । evaṁ pravr̥ddhaṁ praṇuden manojaṁ; saṁtāpam āyāsakaraṁ śarīrāt ॥

तत्सदः स परिषत्सभासदः; प्राप्य यो न कुरुते सभाभयम् । धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमा;न्योऽभ्युपैति स पुमान्धुरंधरः ॥

tat sadaḥ sa pariṣatsabhāsadaḥ; prāpya yo na kurute sabhābhayam । dharmatattvam avagāhya buddhimān; yo ’bhyupaiti sa pumān dhuraṁdharaḥ ॥

प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि; न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले । स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतम;स्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः ॥

prājñasya karmāṇi duranvayāni; na vai prājño muhyati mohakāle । sthānāc cyutaś cen na mumoha gautamas; tāvat kr̥cchrām āpadaṁ prāpya vr̥ddhaḥ ॥

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा । अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना ॥

na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa vā । alabhyaṁ labhate martyas tatra kā paridevanā ॥

यदेवमनुजातस्य धातारो विदधुः पुरा । तदेवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥

yad evam anujātasya dhātāro vidadhuḥ purā । tad evānubhaviṣyāmi kiṁ me mr̥tyuḥ kariṣyati ॥

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥

labdhavyāny eva labhate gantavyāny eva gacchati । prāptavyāny eva prāpnoti duḥkhāni ca sukhāni ca ॥

एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः । कुशलः सुखदुःखेषु स वै सर्वधनेश्वरः ॥

etad viditvā kārtsnyena yo na muhyati mānavaḥ । kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sa vai sarvadhaneśvaraḥ ॥