Adhyāya 218

भीष्म उवाच । शतक्रतुरथापश्यद्बलेर्दीप्तां महात्मनः । स्वरूपिणीं शरीराद्धि तदा निष्क्रामतीं श्रियम् ॥

bhīṣma uvāca । śatakratur athāpaśyad baler dīptāṁ mahātmanaḥ । svarūpiṇīṁ śarīrād dhi tadā niṣkrāmatīṁ śriyam ॥

तां दीप्तां प्रभया दृष्ट्वा भगवान्पाकशासनः । विस्मयोत्फुल्लनयनो बलिं पप्रच्छ वासवः ॥

tāṁ dīptāṁ prabhayā dr̥ṣṭvā bhagavān pākaśāsanaḥ । vismayotphullanayano baliṁ papraccha vāsavaḥ ॥

बले केयमपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी । त्वत्तः स्थिता सकेयूरा दीप्यमाना स्वतेजसा ॥

bale keyam apakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī । tvattaḥ sthitā sakeyūrā dīpyamānā svatejasā ॥

बलिरुवाच । न हीमामासुरीं वेद्मि न दैवीं न च मानुषीम् । त्वमेवैनां पृच्छ मा वा यथेष्टं कुरु वासव ॥

balir uvāca । na hīmām āsurīṁ vedmi na daivīṁ na ca mānuṣīm । tvam evaināṁ pr̥ccha mā vā yatheṣṭaṁ kuru vāsava ॥

शक्र उवाच । का त्वं बलेरपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी । अजानतो ममाचक्ष्व नामधेयं शुचिस्मिते ॥

śakra uvāca । kā tvaṁ baler apakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī । ajānato mamācakṣva nāmadheyaṁ śucismite ॥

का त्वं तिष्ठसि मायेव दीप्यमाना स्वतेजसा । हित्वा दैत्येश्वरं सुभ्रु तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः ॥

kā tvaṁ tiṣṭhasi māyeva dīpyamānā svatejasā । hitvā daityeśvaraṁ subhru tan mamācakṣva tattvataḥ ॥

श्रीरुवाच । न मा विरोचनो वेद न मा वैरोचनो बलिः । आहुर्मां दुःसहेत्येवं विधित्सेति च मां विदुः ॥

śrīr uvāca । na mā virocano veda na mā vairocano baliḥ । āhur māṁ duḥsahety evaṁ vidhitseti ca māṁ viduḥ ॥

भूतिर्लक्ष्मीति मामाहुः श्रीरित्येवं च वासव । त्वं मां शक्र न जानीषे सर्वे देवा न मां विदुः ॥

bhūtir lakṣmīti mām āhuḥ śrīr ity evaṁ ca vāsava । tvaṁ māṁ śakra na jānīṣe sarve devā na māṁ viduḥ ॥

शक्र उवाच । किमिदं त्वं मम कृते उताहो बलिनः कृते । दुःसहे विजहास्येनं चिरसंवासिनी सती ॥

śakra uvāca । kim idaṁ tvaṁ mama kr̥te utāho balinaḥ kr̥te । duḥsahe vijahāsy enaṁ cirasaṁvāsinī satī ॥

श्रीरुवाच । न धाता न विधाता मां विदधाति कथंचन । कालस्तु शक्र पर्यायान्मैनं शक्रावमन्यथाः ॥

śrīr uvāca । na dhātā na vidhātā māṁ vidadhāti kathaṁ cana । kālas tu śakra paryāyān mainaṁ śakrāvamanyathāḥ ॥

शक्र उवाच । कथं त्वया बलिस्त्यक्तः किमर्थं वा शिखण्डिनि । कथं च मां न जह्यास्त्वं तन्मे ब्रूहि शुचिस्मिते ॥

śakra uvāca । kathaṁ tvayā balis tyaktaḥ kimarthaṁ vā śikhaṇḍini । kathaṁ ca māṁ na jahyās tvaṁ tan me brūhi śucismite ॥

श्रीरुवाच । सत्ये स्थितास्मि दाने च व्रते तपसि चैव हि । पराक्रमे च धर्मे च पराचीनस्ततो बलिः ॥

śrīr uvāca । satye sthitāsmi dāne ca vrate tapasi caiva hi । parākrame ca dharme ca parācīnas tato baliḥ ॥

ब्रह्मण्योऽयं सदा भूत्वा सत्यवादी जितेन्द्रियः । अभ्यसूयद्ब्राह्मणान्वै उच्छिष्टश्चास्पृशद्घृतम् ॥

brahmaṇyo ’yaṁ sadā bhūtvā satyavādī jitendriyaḥ । abhyasūyad brāhmaṇān vai ucchiṣṭaś cāspr̥śad ghr̥tam ॥

यज्ञशीलः पुरा भूत्वा मामेव यजतेत्ययम् । प्रोवाच लोकान्मूढात्मा कालेनोपनिपीडितः ॥

yajñaśīlaḥ purā bhūtvā mām eva yajatety ayam । provāca lokān mūḍhātmā kālenopanipīḍitaḥ ॥

अपाकृता ततः शक्र त्वयि वत्स्यामि वासव । अप्रमत्तेन धार्यास्मि तपसा विक्रमेण च ॥

apākr̥tā tataḥ śakra tvayi vatsyāmi vāsava । apramattena dhāryāsmi tapasā vikrameṇa ca ॥

शक्र उवाच । अस्ति देवमनुष्येषु सर्वभूतेषु वा पुमान् । यस्त्वामेको विषहितुं शक्नुयात्कमलालये ॥

śakra uvāca । asti devamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu vā pumān । yas tvām eko viṣahituṁ śaknuyāt kamalālaye ॥

श्रीरुवाच । नैव देवो न गन्धर्वो नासुरो न च राक्षसः । यो मामेको विषहितुं शक्तः कश्चित्पुरंदर ॥

śrīr uvāca । naiva devo na gandharvo nāsuro na ca rākṣasaḥ । yo mām eko viṣahituṁ śaktaḥ kaś cit puraṁdara ॥

शक्र उवाच । तिष्ठेथा मयि नित्यं त्वं यथा तद्ब्रूहि मे शुभे । तत्करिष्यामि ते वाक्यमृतं त्वं वक्तुमर्हसि ॥

śakra uvāca । tiṣṭhethā mayi nityaṁ tvaṁ yathā tad brūhi me śubhe । tat kariṣyāmi te vākyam r̥taṁ tvaṁ vaktum arhasi ॥

श्रीरुवाच । स्थास्यामि नित्यं देवेन्द्र यथा त्वयि निबोध तत् । विधिना वेददृष्टेन चतुर्धा विभजस्व माम् ॥

śrīr uvāca । sthāsyāmi nityaṁ devendra yathā tvayi nibodha tat । vidhinā vedadr̥ṣṭena caturdhā vibhajasva mām ॥

शक्र उवाच । अहं वै त्वा निधास्यामि यथाशक्ति यथाबलम् । न तु मेऽतिक्रमः स्याद्वै सदा लक्ष्मि तवान्तिके ॥

śakra uvāca । ahaṁ vai tvā nidhāsyāmi yathāśakti yathābalam । na tu me ’tikramaḥ syād vai sadā lakṣmi tavāntike ॥

भूमिरेव मनुष्येषु धारणी भूतभाविनी । सा ते पादं तितिक्षेत समर्था हीति मे मतिः ॥

bhūmir eva manuṣyeṣu dhāraṇī bhūtabhāvinī । sā te pādaṁ titikṣeta samarthā hīti me matiḥ ॥

श्रीरुवाच । एष मे निहितः पादो योऽयं भूमौ प्रतिष्ठितः । द्वितीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥

śrīr uvāca । eṣa me nihitaḥ pādo yo ’yaṁ bhūmau pratiṣṭhitaḥ । dvitīyaṁ śakra pādaṁ me tasmāt sunihitaṁ kuru ॥

शक्र उवाच । आप एव मनुष्येषु द्रवन्त्यः परिचारिकाः । तास्ते पादं तितिक्षन्तामलमापस्तितिक्षितुम् ॥

śakra uvāca । āpa eva manuṣyeṣu dravantyaḥ paricārikāḥ । tās te pādaṁ titikṣantām alam āpas titikṣitum ॥

श्रीरुवाच । एष मे निहितः पादो योऽयमप्सु प्रतिष्ठितः । तृतीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥

śrīr uvāca । eṣa me nihitaḥ pādo yo ’yam apsu pratiṣṭhitaḥ । tr̥tīyaṁ śakra pādaṁ me tasmāt sunihitaṁ kuru ॥

शक्र उवाच । यस्मिन्देवाश्च यज्ञाश्च यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताः । तृतीयं पादमग्निस्ते सुधृतं धारयिष्यति ॥

śakra uvāca । yasmin devāś ca yajñāś ca yasmin vedāḥ pratiṣṭhitāḥ । tr̥tīyaṁ pādam agnis te sudhr̥taṁ dhārayiṣyati ॥

श्रीरुवाच । एष मे निहितः पादो योऽयमग्नौ प्रतिष्ठितः । चतुर्थं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥

śrīr uvāca । eṣa me nihitaḥ pādo yo ’yam agnau pratiṣṭhitaḥ । caturthaṁ śakra pādaṁ me tasmāt sunihitaṁ kuru ॥

शक्र उवाच । ये वै सन्तो मनुष्येषु ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः । ते ते पादं तितिक्षन्तामलं सन्तस्तितिक्षितुम् ॥

śakra uvāca । ye vai santo manuṣyeṣu brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ । te te pādaṁ titikṣantām alaṁ santas titikṣitum ॥

श्रीरुवाच । एष मे निहितः पादो योऽयं सत्सु प्रतिष्ठितः । एवं विनिहितां शक्र भूतेषु परिधत्स्व माम् ॥

śrīr uvāca । eṣa me nihitaḥ pādo yo ’yaṁ satsu pratiṣṭhitaḥ । evaṁ vinihitāṁ śakra bhūteṣu paridhatsva mām ॥

शक्र उवाच । भूतानामिह वै यस्त्वा मया विनिहितां सतीम् । उपहन्यात्स मे द्विष्यात्तथा शृण्वन्तु मे वचः ॥

śakra uvāca । bhūtānām iha vai yas tvā mayā vinihitāṁ satīm । upahanyāt sa me dviṣyāt tathā śr̥ṇvantu me vacaḥ ॥

भीष्म उवाच । ततस्त्यक्तः श्रिया राजा दैत्यानां बलिरब्रवीत् । यावत्पुरस्तात्प्रतपेत्तावद्वै दक्षिणां दिशम् ॥

bhīṣma uvāca । tatas tyaktaḥ śriyā rājā daityānāṁ balir abravīt । yāvat purastāt pratapet tāvad vai dakṣiṇāṁ diśam ॥

पश्चिमां तावदेवापि तथोदीचीं दिवाकरः । तथा मध्यंदिने सूर्यो अस्तमेति यदा तदा । पुनर्देवासुरं युद्धं भावि जेतास्मि वस्तदा ॥

paścimāṁ tāvad evāpi tathodīcīṁ divākaraḥ । tathā madhyaṁdine sūryo astam eti yadā tadā । punar devāsuraṁ yuddhaṁ bhāvi jetāsmi vas tadā ॥

सर्वाँल्लोकान्यदादित्य एकस्थस्तापयिष्यति । तदा देवासुरे युद्धे जेताहं त्वां शतक्रतो ॥

sarvām̐l lokān yadāditya ekasthas tāpayiṣyati । tadā devāsure yuddhe jetāhaṁ tvāṁ śatakrato ॥

शक्र उवाच । ब्रह्मणास्मि समादिष्टो न हन्तव्यो भवानिति । तेन तेऽहं बले वज्रं न विमुञ्चामि मूर्धनि ॥

śakra uvāca । brahmaṇāsmi samādiṣṭo na hantavyo bhavān iti । tena te ’haṁ bale vajraṁ na vimuñcāmi mūrdhani ॥

यथेष्टं गच्छ दैत्येन्द्र स्वस्ति तेऽस्तु महासुर । आदित्यो नावतपिता कदाचिन्मध्यतः स्थितः ॥

yatheṣṭaṁ gaccha daityendra svasti te ’stu mahāsura । ādityo nāvatapitā kadā cin madhyataḥ sthitaḥ ॥

स्थापितो ह्यस्य समयः पूर्वमेव स्वयंभुवा । अजस्रं परियात्येष सत्येनावतपन्प्रजाः ॥

sthāpito hy asya samayaḥ pūrvam eva svayaṁbhuvā । ajasraṁ pariyāty eṣa satyenāvatapan prajāḥ ॥

अयनं तस्य षण्मासा उत्तरं दक्षिणं तथा । येन संयाति लोकेषु शीतोष्णे विसृजन्रविः ॥

ayanaṁ tasya ṣaṇmāsā uttaraṁ dakṣiṇaṁ tathā । yena saṁyāti lokeṣu śītoṣṇe visr̥jan raviḥ ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्तस्तु दैत्येन्द्रो बलिरिन्द्रेण भारत । जगाम दक्षिणामाशामुदीचीं तु पुरंदरः ॥

bhīṣma uvāca । evam uktas tu daityendro balir indreṇa bhārata । jagāma dakṣiṇām āśām udīcīṁ tu puraṁdaraḥ ॥

इत्येतद्बलिना गीतमनहंकारसंज्ञितम् । वाक्यं श्रुत्वा सहस्राक्षः खमेवारुरुहे तदा ॥

ity etad balinā gītam anahaṁkārasaṁjñitam । vākyaṁ śrutvā sahasrākṣaḥ kham evāruruhe tadā ॥