Adhyāya 203

युधिष्ठिर उवाच । योगं मे परमं तात मोक्षस्य वद भारत । तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतां वर ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yogaṁ me paramaṁ tāta mokṣasya vada bhārata । tam ahaṁ tattvato jñātum icchāmi vadatāṁ vara ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । saṁvādaṁ mokṣasaṁyuktaṁ śiṣyasya guruṇā saha ॥

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् । शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः । चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥

kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryam r̥ṣisattamam । śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥ । caraṇāv upasaṁgr̥hya sthitaḥ prāñjalir abravīt ॥

उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम । संशयो मे महान्कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

upāsanāt prasanno ’si yadi vai bhagavan mama । saṁśayo me mahān kaś cit tan me vyākhyātum arhasi ॥

कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् । कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम । सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥

kutaś cāhaṁ kutaś ca tvaṁ tat samyag brūhi yat param । kathaṁ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama । samyagvr̥ttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ ॥

वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् । एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥

vedeṣu cāpi yad vākyaṁ laukikaṁ vyāpakaṁ ca yat । etad vidvan yathātattvaṁ sarvaṁ vyākhyātum arhasi ॥

गुरुरुवाच । शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् । अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥

gurur uvāca । śr̥ṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyam idaṁ param । adhyātmaṁ sarvabhūtānām āgamānāṁ ca yad vasu ॥

वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो मुखम् । सत्यं दानमथो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥

vāsudevaḥ sarvam idaṁ viśvasya brahmaṇo mukham । satyaṁ dānam atho yajñas titikṣā dama ārjavam ॥

पुरुषं सनातनं विष्णुं यत्तद्वेदविदो विदुः । सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् । तदिदं ब्रह्म वार्ष्णेयमितिहासं शृणुष्व मे ॥

puruṣaṁ sanātanaṁ viṣṇuṁ yat tad vedavido viduḥ । sargapralayakartāram avyaktaṁ brahma śāśvatam । tad idaṁ brahma vārṣṇeyam itihāsaṁ śr̥ṇuṣva me ॥

ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तथा । माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः । अर्हस्त्वमसि कल्याण वार्ष्णेयं शृणु यत्परम् ॥

brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyais tathā । māhātmyaṁ devadevasya viṣṇor amitatejasaḥ । arhas tvam asi kalyāṇa vārṣṇeyaṁ śr̥ṇu yat param ॥

कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् । त्रैलोक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥

kālacakram anādyantaṁ bhāvābhāvasvalakṣaṇam । trailokyaṁ sarvabhūteṣu cakravat parivartate ॥

यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् । वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम् ॥

yat tad akṣaram avyaktam amr̥taṁ brahma śāśvatam । vadanti puruṣavyāghraṁ keśavaṁ puruṣarṣabham ॥

पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षदानवान् । नागासुरमनुष्यांश्च सृजते परमोऽव्ययः ॥

pitr̥̄n devān r̥ṣīṁś caiva tathā vai yakṣadānavān । nāgāsuramanuṣyāṁś ca sr̥jate paramo ’vyayaḥ ॥

तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् । प्रलये प्रकृतिं प्राप्य युगादौ सृजते प्रभुः ॥

tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṁś ca śāśvatān । pralaye prakr̥tiṁ prāpya yugādau sr̥jate prabhuḥ ॥

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु ॥

yathartuṣv r̥tuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye । dr̥śyante tāni tāny eva tathā brahmāharātriṣu ॥

अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु । तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥

atha yad yad yadā bhāvi kālayogād yugādiṣu । tat tad utpadyate jñānaṁ lokayātrāvidhānajam ॥

युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥

yugānte ’ntarhitān vedān setihāsān maharṣayaḥ । lebhire tapasā pūrvam anujñātāḥ svayaṁbhuvā ॥

वेदविद्वेद भगवान्वेदाङ्गानि बृहस्पतिः । भार्गवो नीतिशास्त्रं च जगाद जगतो हितम् ॥

vedavid veda bhagavān vedāṅgāni br̥haspatiḥ । bhārgavo nītiśāstraṁ ca jagāda jagato hitam ॥

गान्धर्वं नारदो वेदं भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् । देवर्षिचरितं गार्ग्यः कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥

gāndharvaṁ nārado vedaṁ bharadvājo dhanurgraham । devarṣicaritaṁ gārgyaḥ kr̥ṣṇātreyaś cikitsitam ॥

न्यायतन्त्राण्यनेकानि तैस्तैरुक्तानि वादिभिः । हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते ॥

nyāyatantrāṇy anekāni tais tair uktāni vādibhiḥ । hetvāgamasadācārair yad uktaṁ tad upāsyate ॥

अनाद्यं यत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः । एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः ॥

anādyaṁ yat paraṁ brahma na devā narṣayo viduḥ । ekas tad veda bhagavān dhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ ॥

नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः । राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषजम् ॥

nārāyaṇād r̥ṣigaṇās tathā mukhyāḥ surāsurāḥ । rājarṣayaḥ purāṇāś ca paramaṁ duḥkhabheṣajam ॥

पुरुषाधिष्ठितं भावं प्रकृतिः सूयते सदा । हेतुयुक्तमतः सर्वं जगत्संपरिवर्तते ॥

puruṣādhiṣṭhitaṁ bhāvaṁ prakr̥tiḥ sūyate sadā । hetuyuktam ataḥ sarvaṁ jagat saṁparivartate ॥

दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः । प्रकृतिः सृजते तद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥

dīpād anye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ । prakr̥tiḥ sr̥jate tadvad ānantyān nāpacīyate ॥

अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते । आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः ॥

avyaktakarmajā buddhir ahaṁkāraṁ prasūyate । ākāśaṁ cāpy ahaṁkārād vāyur ākāśasaṁbhavaḥ ॥

वायोस्तेजस्ततश्चापस्त्वद्भ्यो हि वसुधोद्गता । मूलप्रकृतयोऽष्टौ ता जगदेतास्ववस्थितम् ॥

vāyos tejas tataś cāpas tv adbhyo hi vasudhodgatā । mūlaprakr̥tayo ’ṣṭau tā jagad etāsv avasthitam ॥

ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि । विषयाः पञ्च चैकं च विकारे षोडशं मनः ॥

jñānendriyāṇy ataḥ pañca pañca karmendriyāṇy api । viṣayāḥ pañca caikaṁ ca vikāre ṣoḍaśaṁ manaḥ ॥

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं पञ्चेन्द्रियाण्यपि । पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणामपि ॥

śrotraṁ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇaṁ pañcendriyāṇy api । pādau pāyur upasthaś ca hastau vāk karmaṇām api ॥

शब्दः स्पर्शोऽथ रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥

śabdaḥ sparśo ’tha rūpaṁ ca raso gandhas tathaiva ca । vijñeyaṁ vyāpakaṁ cittaṁ teṣu sarvagataṁ manaḥ ॥

रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्तथैव च । इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वं व्यस्तं मनस्तथा ॥

rasajñāne tu jihveyaṁ vyāhr̥te vāk tathaiva ca । indriyair vividhair yuktaṁ sarvaṁ vyastaṁ manas tathā ॥

विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः । देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥

vidyāt tu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ । deheṣu jñānakartāram upāsīnam upāsate ॥

तद्वत्सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः । श्रोत्रं शब्दगुणं चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा । स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥

tadvat somaguṇā jihvā gandhas tu pr̥thivīguṇaḥ । śrotraṁ śabdaguṇaṁ caiva cakṣur agner guṇas tathā । sparśaṁ vāyuguṇaṁ vidyāt sarvabhūteṣu sarvadā ॥

मनः सत्त्वगुणं प्राहुः सत्त्वमव्यक्तजं तथा । सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुध्येत बुद्धिमान् ॥

manaḥ sattvaguṇaṁ prāhuḥ sattvam avyaktajaṁ tathā । sarvabhūtātmabhūtasthaṁ tasmād budhyeta buddhimān ॥

एते भावा जगत्सर्वं वहन्ति सचराचरम् । श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम् ॥

ete bhāvā jagat sarvaṁ vahanti sacarācaram । śritā virajasaṁ devaṁ yam āhuḥ paramaṁ padam ॥

नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः समन्वितम् । व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥

navadvāraṁ puraṁ puṇyam etair bhāvaiḥ samanvitam । vyāpya śete mahān ātmā tasmāt puruṣa ucyate ॥

अजरः सोऽमरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् । व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥

ajaraḥ so ’maraś caiva vyaktāvyaktopadeśavān । vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ ॥

यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् । ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥

yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān । jñānātmānaṁ tathā vidyāt puruṣaṁ sarvajantuṣu ॥

सोऽत्र वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति । कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥

so ’tra vedayate vedyaṁ sa śr̥ṇoti sa paśyati । kāraṇaṁ tasya deho ’yaṁ sa kartā sarvakarmaṇām ॥

अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते । तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥

agnir dārugato yadvad bhinne dārau na dr̥śyate । tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dr̥śyate ॥

नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः । संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥

nadīṣv āpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ । saṁtanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām ॥

स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमागतः । देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्रोपलभ्यते ॥

svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāgataḥ । deham utsr̥jya vai yāti tathaivātropalabhyate ॥

कर्मणा व्याप्यते पूर्वं कर्मणा चोपपद्यते । कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥

karmaṇā vyāpyate pūrvaṁ karmaṇā copapadyate । karmaṇā nīyate ’nyatra svakr̥tena balīyasā ॥

स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वान्यं प्रतिपद्यते । तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥

sa tu dehād yathā dehaṁ tyaktvānyaṁ pratipadyate । tathā taṁ saṁpravakṣyāmi bhūtagrāmaṁ svakarmajam ॥