Adhyāya 202

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाप्राज्ञ युधि सत्यपराक्रम । श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन कृष्णमव्ययमीश्वरम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaha mahāprājña yudhi satyaparākrama । śrotum icchāmi kārtsnyena kr̥ṣṇam avyayam īśvaram ॥

यच्चास्य तेजः सुमहद्यच्च कर्म पुरातनम् । तन्मे सर्वं यथातत्त्वं प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥

yac cāsya tejaḥ sumahad yac ca karma purātanam । tan me sarvaṁ yathātattvaṁ prabrūhi bharatarṣabha ॥

तिर्यग्योनिगतं रूपं कथं धारितवान्हरिः । केन कार्यविसर्गेण तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

tiryagyonigataṁ rūpaṁ kathaṁ dhāritavān hariḥ । kena kāryavisargeṇa tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । पुराहं मृगयां यातो मार्कण्डेयाश्रमे स्थितः । तत्रापश्यं मुनिगणान्समासीनान्सहस्रशः ॥

bhīṣma uvāca । purāhaṁ mr̥gayāṁ yāto mārkaṇḍeyāśrame sthitaḥ । tatrāpaśyaṁ munigaṇān samāsīnān sahasraśaḥ ॥

ततस्ते मधुपर्केण पूजां चक्रुरथो मयि । प्रतिगृह्य च तां पूजां प्रत्यनन्दमृषीनहम् ॥

tatas te madhuparkeṇa pūjāṁ cakrur atho mayi । pratigr̥hya ca tāṁ pūjāṁ pratyanandam r̥ṣīn aham ॥

कथैषा कथिता तत्र कश्यपेन महर्षिणा । मनःप्रह्लादिनीं दिव्यां तामिहैकमनाः शृणु ॥

kathaiṣā kathitā tatra kaśyapena maharṣiṇā । manaḥprahlādinīṁ divyāṁ tām ihaikamanāḥ śr̥ṇu ॥

पुरा दानवमुख्या हि क्रोधलोभसमन्विताः । बलेन मत्ताः शतशो नरकाद्या महासुराः ॥

purā dānavamukhyā hi krodhalobhasamanvitāḥ । balena mattāḥ śataśo narakādyā mahāsurāḥ ॥

तथैव चान्ये बहवो दानवा युद्धदुर्मदाः । न सहन्ते स्म देवानां समृद्धिं तामनुत्तमाम् ॥

tathaiva cānye bahavo dānavā yuddhadurmadāḥ । na sahante sma devānāṁ samr̥ddhiṁ tām anuttamām ॥

दानवैरर्द्यमानास्तु देवा देवर्षयस्तथा । न शर्म लेभिरे राजन्विशमानास्ततस्ततः ॥

dānavair ardyamānās tu devā devarṣayas tathā । na śarma lebhire rājan viśamānās tatas tataḥ ॥

पृथिवीं चार्तरूपां ते समपश्यन्दिवौकसः । दानवैरभिसंकीर्णां घोररूपैर्महाबलैः । भारार्तामपकृष्टां च दुःखितां संनिमज्जतीम् ॥

pr̥thivīṁ cārtarūpāṁ te samapaśyan divaukasaḥ । dānavair abhisaṁkīrṇāṁ ghorarūpair mahābalaiḥ । bhārārtām apakr̥ṣṭāṁ ca duḥkhitāṁ saṁnimajjatīm ॥

अथादितेयाः संत्रस्ता ब्रह्माणमिदमब्रुवन् । कथं शक्यामहे ब्रह्मन्दानवैरुपमर्दनम् ॥

athāditeyāḥ saṁtrastā brahmāṇam idam abruvan । kathaṁ śakyāmahe brahman dānavair upamardanam ॥

स्वयंभूस्तानुवाचेदं निसृष्टोऽत्र विधिर्मया । ते वरेणाभिसंमत्ता बलेन च मदेन च ॥

svayaṁbhūs tān uvācedaṁ nisr̥ṣṭo ’tra vidhir mayā । te vareṇābhisaṁmattā balena ca madena ca ॥

नावभोत्स्यन्ति संमूढा विष्णुमव्यक्तदर्शनम् । वराहरूपिणं देवमधृष्यममरैरपि ॥

nāvabhotsyanti saṁmūḍhā viṣṇum avyaktadarśanam । varāharūpiṇaṁ devam adhr̥ṣyam amarair api ॥

एष वेगेन गत्वा हि यत्र ते दानवाधमाः । अन्तर्भूमिगता घोरा निवसन्ति सहस्रशः । शमयिष्यति श्रुत्वा ते जहृषुः सुरसत्तमाः ॥

eṣa vegena gatvā hi yatra te dānavādhamāḥ । antarbhūmigatā ghorā nivasanti sahasraśaḥ । śamayiṣyati śrutvā te jahr̥ṣuḥ surasattamāḥ ॥

ततो विष्णुर्महातेजा वाराहं रूपमाश्रितः । अन्तर्भूमिं संप्रविश्य जगाम दितिजान्प्रति ॥

tato viṣṇur mahātejā vārāhaṁ rūpam āśritaḥ । antarbhūmiṁ saṁpraviśya jagāma ditijān prati ॥

दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्त्वममानुषम् । प्रसह्य सहसा सर्वे संतस्थुः कालमोहिताः ॥

dr̥ṣṭvā ca sahitāḥ sarve daityāḥ sattvam amānuṣam । prasahya sahasā sarve saṁtasthuḥ kālamohitāḥ ॥

सर्वे च समभिद्रुत्य वराहं जगृहुः समम् । संक्रुद्धाश्च वराहं तं व्यकर्षन्त समन्ततः ॥

sarve ca samabhidrutya varāhaṁ jagr̥huḥ samam । saṁkruddhāś ca varāhaṁ taṁ vyakarṣanta samantataḥ ॥

दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्या बलोच्छ्रिताः । नाशक्नुवंश्च किंचित्ते तस्य कर्तुं तदा विभो ॥

dānavendrā mahākāyā mahāvīryā balocchritāḥ । nāśaknuvaṁś ca kiṁ cit te tasya kartuṁ tadā vibho ॥

ततोऽगमन्विस्मयं ते दानवेन्द्रा भयात्तदा । संशयं गतमात्मानं मेनिरे च सहस्रशः ॥

tato ’gaman vismayaṁ te dānavendrā bhayāt tadā । saṁśayaṁ gatam ātmānaṁ menire ca sahasraśaḥ ॥

ततो देवादिदेवः स योगात्मा योगसारथिः । योगमास्थाय भगवांस्तदा भरतसत्तम ॥

tato devādidevaḥ sa yogātmā yogasārathiḥ । yogam āsthāya bhagavāṁs tadā bharatasattama ॥

विननाद महानादं क्षोभयन्दैत्यदानवान् । संनादिता येन लोकाः सर्वाश्चैव दिशो दश ॥

vinanāda mahānādaṁ kṣobhayan daityadānavān । saṁnāditā yena lokāḥ sarvāś caiva diśo daśa ॥

तेन संनादशब्देन लोकाः संक्षोभमागमन् । संभ्रान्ताश्च दिशः सर्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ॥

tena saṁnādaśabdena lokāḥ saṁkṣobham āgaman । saṁbhrāntāś ca diśaḥ sarvā devāḥ śakrapurogamāḥ ॥

निर्विचेष्टं जगच्चापि बभूवातिभृशं तदा । स्थावरं जङ्गमं चैव तेन नादेन मोहितम् ॥

nirviceṣṭaṁ jagac cāpi babhūvātibhr̥śaṁ tadā । sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva tena nādena mohitam ॥

ततस्ते दानवाः सर्वे तेन शब्देन भीषिताः । पेतुर्गतासवश्चैव विष्णुतेजोविमोहिताः ॥

tatas te dānavāḥ sarve tena śabdena bhīṣitāḥ । petur gatāsavaś caiva viṣṇutejovimohitāḥ ॥

रसातलगतांश्चैव वराहस्त्रिदशद्विषः । खुरैः संदारयामास मांसमेदोस्थिसंचयम् ॥

rasātalagatāṁś caiva varāhas tridaśadviṣaḥ । khuraiḥ saṁdārayām āsa māṁsamedosthisaṁcayam ॥

नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः । पद्मनाभो महायोगी भूताचार्यः स भूतराट् ॥

nādena tena mahatā sanātana iti smr̥taḥ । padmanābho mahāyogī bhūtācāryaḥ sa bhūtarāṭ ॥

ततो देवगणाः सर्वे पितामहमुपाब्रुवन् । नादोऽयं कीदृशो देव नैनं विद्म वयं विभो । कोऽसौ हि कस्य वा नादो येन विह्वलितं जगत् ॥

tato devagaṇāḥ sarve pitāmaham upābruvan । nādo ’yaṁ kīdr̥śo deva nainaṁ vidma vayaṁ vibho । ko ’sau hi kasya vā nādo yena vihvalitaṁ jagat ॥

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुर्वाराहं रूपमास्थितः । उदतिष्ठन्महादेवः स्तूयमानो महर्षिभिः ॥

etasminn antare viṣṇur vārāhaṁ rūpam āsthitaḥ । udatiṣṭhan mahādevaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ ॥

पितामह उवाच । निहत्य दानवपतीन्महावर्ष्मा महाबलः । एष देवो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥

pitāmaha uvāca । nihatya dānavapatīn mahāvarṣmā mahābalaḥ । eṣa devo mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ ॥

सर्वभूतेश्वरो योगी योनिरात्मा तथात्मनः । स्थिरीभवत कृष्णोऽयं सर्वपापप्रणाशनः ॥

sarvabhūteśvaro yogī yonir ātmā tathātmanaḥ । sthirībhavata kr̥ṣṇo ’yaṁ sarvapāpapraṇāśanaḥ ॥

कृत्वा कर्मातिसाध्वेतदशक्यममितप्रभः । समायातः स्वमात्मानं महाभागो महाद्युतिः । पद्मनाभो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥

kr̥tvā karmātisādhv etad aśakyam amitaprabhaḥ । samāyātaḥ svam ātmānaṁ mahābhāgo mahādyutiḥ । padmanābho mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ ॥

न संतापो न भीः कार्या शोको वा सुरसत्तमाः । विधिरेष प्रभावश्च कालः संक्षयकारकः । लोकान्धारयतानेन नादो मुक्तो महात्मना ॥

na saṁtāpo na bhīḥ kāryā śoko vā surasattamāḥ । vidhir eṣa prabhāvaś ca kālaḥ saṁkṣayakārakaḥ । lokān dhārayatānena nādo mukto mahātmanā ॥

स एव हि महाभागः सर्वलोकनमस्कृतः । अच्युतः पुण्डरीकाक्षः सर्वभूतसमुद्भवः ॥

sa eva hi mahābhāgaḥ sarvalokanamaskr̥taḥ । acyutaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sarvabhūtasamudbhavaḥ ॥