Adhyāya 201

युधिष्ठिर उवाच । के पूर्वमासन्पतयः प्रजानां भरतर्षभ । के चर्षयो महाभागा दिक्षु प्रत्येकशः स्मृताः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ke pūrvam āsan patayaḥ prajānāṁ bharatarṣabha । ke carṣayo mahābhāgā dikṣu pratyekaśaḥ smr̥tāḥ ॥

भीष्म उवाच । श्रूयतां भरतश्रेष्ठ यन्मा त्वं परिपृच्छसि । प्रजानां पतयो ये स्म दिक्षु प्रत्येकशः स्मृताः ॥

bhīṣma uvāca । śrūyatāṁ bharataśreṣṭha yan mā tvaṁ paripr̥cchasi । prajānāṁ patayo ye sma dikṣu pratyekaśaḥ smr̥tāḥ ॥

एकः स्वयंभूर्भगवानाद्यो ब्रह्मा सनातनः । ब्रह्मणः सप्त पुत्रा वै महात्मानः स्वयंभुवः ॥

ekaḥ svayaṁbhūr bhagavān ādyo brahmā sanātanaḥ । brahmaṇaḥ sapta putrā vai mahātmānaḥ svayaṁbhuvaḥ ॥

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महाभागः सदृशा वै स्वयंभुवा ॥

marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ । vasiṣṭhaś ca mahābhāgaḥ sadr̥śā vai svayaṁbhuvā ॥

सप्त ब्रह्माण इत्येष पुराणे निश्चयो गतः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानेव प्रजापतीन् ॥

sapta brahmāṇa ity eṣa purāṇe niścayo gataḥ । ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi sarvān eva prajāpatīn ॥

अत्रिवंशसमुत्पन्नो ब्रह्मयोनिः सनातनः । प्राचीनबर्हिर्भगवांस्तस्मात्प्राचेतसो दश ॥

atrivaṁśasamutpanno brahmayoniḥ sanātanaḥ । prācīnabarhir bhagavāṁs tasmāt prācetaso daśa ॥

दशानां तनयस्त्वेको दक्षो नाम प्रजापतिः । तस्य द्वे नामनी लोके दक्षः क इति चोच्यते ॥

daśānāṁ tanayas tv eko dakṣo nāma prajāpatiḥ । tasya dve nāmanī loke dakṣaḥ ka iti cocyate ॥

मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तस्य द्वे नामनी श्रुते । अरिष्टनेमिरित्येकं कश्यपेत्यपरं विदुः ॥

marīceḥ kaśyapaḥ putras tasya dve nāmanī śrute । ariṣṭanemir ity ekaṁ kaśyapety aparaṁ viduḥ ॥

अङ्गश्चैवौरसः श्रीमान्राजा भौमश्च वीर्यवान् । सहस्रं यश्च दिव्यानां युगानां पर्युपासिता ॥

aṅgaś caivaurasaḥ śrīmān rājā bhaumaś ca vīryavān । sahasraṁ yaś ca divyānāṁ yugānāṁ paryupāsitā ॥

अर्यमा चैव भगवान्ये चान्ये तनया विभो । एते प्रदेशाः कथिता भुवनानां प्रभावनाः ॥

aryamā caiva bhagavān ye cānye tanayā vibho । ete pradeśāḥ kathitā bhuvanānāṁ prabhāvanāḥ ॥

शशबिन्दोश्च भार्याणां सहस्राणि दशाच्युत । एकैकस्यां सहस्रं तु तनयानामभूत्तदा ॥

śaśabindoś ca bhāryāṇāṁ sahasrāṇi daśācyuta । ekaikasyāṁ sahasraṁ tu tanayānām abhūt tadā ॥

एवं शतसहस्राणां शतं तस्य महात्मनः । पुत्राणां न च ते कंचिदिच्छन्त्यन्यं प्रजापतिम् ॥

evaṁ śatasahasrāṇāṁ śataṁ tasya mahātmanaḥ । putrāṇāṁ na ca te kaṁ cid icchanty anyaṁ prajāpatim ॥

प्रजामाचक्षते विप्राः पौराणीं शाशबिन्दवीम् । स वृष्णिवंशप्रभवो महान्वंशः प्रजापतेः ॥

prajām ācakṣate viprāḥ paurāṇīṁ śāśabindavīm । sa vr̥ṣṇivaṁśaprabhavo mahān vaṁśaḥ prajāpateḥ ॥

एते प्रजानां पतयः समुद्दिष्टा यशस्विनः । अतः परं प्रवक्ष्यामि देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ॥

ete prajānāṁ patayaḥ samuddiṣṭā yaśasvinaḥ । ataḥ paraṁ pravakṣyāmi devāṁs tribhuvaneśvarān ॥

भगोंऽशश्चार्यमा चैव मित्रोऽथ वरुणस्तथा । सविता चैव धाता च विवस्वांश्च महाबलः ॥

bhago ’ṁśaś cāryamā caiva mitro ’tha varuṇas tathā । savitā caiva dhātā ca vivasvāṁś ca mahābalaḥ ॥

पूषा त्वष्टा तथैवेन्द्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते । त एते द्वादशादित्याः कश्यपस्यात्मसंभवाः ॥

pūṣā tvaṣṭā tathaivendro dvādaśo viṣṇur ucyate । ta ete dvādaśādityāḥ kaśyapasyātmasaṁbhavāḥ ॥

नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनावपि । मार्ताण्डस्यात्मजावेतावष्टमस्य प्रजापतेः ॥

nāsatyaś caiva dasraś ca smr̥tau dvāv aśvināv api । mārtāṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ ॥

त्वष्टुश्चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः । अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ॥

tvaṣṭuś caivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśāḥ । ajaikapād ahirbudhnyo virūpākṣo ’tha raivataḥ ॥

हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः । सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः । पूर्वमेव महाभागा वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥

haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś ca sureśvaraḥ । sāvitraś ca jayantaś ca pinākī cāparājitaḥ । pūrvam eva mahābhāgā vasavo ’ṣṭau prakīrtitāḥ ॥

एत एवंविधा देवा मनोरेव प्रजापतेः । ते च पूर्वे सुराश्चेति द्विविधाः पितरः स्मृताः ॥

eta evaṁvidhā devā manor eva prajāpateḥ । te ca pūrve surāś ceti dvividhāḥ pitaraḥ smr̥tāḥ ॥

शीलरूपरतास्त्वन्ये तथान्ये सिद्धसाध्ययोः । ऋभवो मरुतश्चैव देवानां चोदिता गणाः ॥

śīlarūparatās tv anye tathānye siddhasādhyayoḥ । r̥bhavo marutaś caiva devānāṁ coditā gaṇāḥ ॥

एवमेते समाम्नाता विश्वेदेवास्तथाश्विनौ । आदित्याः क्षत्रियास्तेषां विशस्तु मरुतस्तथा ॥

evam ete samāmnātā viśvedevās tathāśvinau । ādityāḥ kṣatriyās teṣāṁ viśas tu marutas tathā ॥

अश्विनौ तु मतौ शूद्रौ तपस्युग्रे समाहितौ । स्मृतास्त्वङ्गिरसो देवा ब्राह्मणा इति निश्चयः । इत्येतत्सर्वदेवानां चातुर्वर्ण्यं प्रकीर्तितम् ॥

aśvinau tu matau śūdrau tapasy ugre samāhitau । smr̥tās tv aṅgiraso devā brāhmaṇā iti niścayaḥ । ity etat sarvadevānāṁ cāturvarṇyaṁ prakīrtitam ॥

एतान्वै प्रातरुत्थाय देवान्यस्तु प्रकीर्तयेत् । स्वजादन्यकृताच्चैव सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥

etān vai prātar utthāya devān yas tu prakīrtayet । svajād anyakr̥tāc caiva sarvapāpāt pramucyate ॥

यवक्रीतोऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू । औशिजश्चैव कक्षीवान्नलश्चाङ्गिरसः सुताः ॥

yavakrīto ’tha raibhyaś ca arvāvasuparāvasū । auśijaś caiva kakṣīvān nalaś cāṅgirasaḥ sutāḥ ॥

ऋषेर्मेधातिथेः पुत्रः कण्वो बर्हिषदस्तथा । त्रैलोक्यभावनास्तात प्राच्यां सप्तर्षयस्तथा ॥

r̥ṣer medhātitheḥ putraḥ kaṇvo barhiṣadas tathā । trailokyabhāvanās tāta prācyāṁ saptarṣayas tathā ॥

उन्मुचो विमुचश्चैव स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् । प्रमुचश्चेध्मवाहश्च भगवांश्च दृढव्रतः ॥

unmuco vimucaś caiva svastyātreyaś ca vīryavān । pramucaś cedhmavāhaś ca bhagavāṁś ca dr̥ḍhavrataḥ ॥

मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथागस्त्यः प्रतापवान् । एते ब्रह्मर्षयो नित्यमाश्रिता दक्षिणां दिशम् ॥

mitrāvaruṇayoḥ putras tathāgastyaḥ pratāpavān । ete brahmarṣayo nityam āśritā dakṣiṇāṁ diśam ॥

रुषद्गुः कवषो धौम्यः परिव्याधश्च वीर्यवान् । एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ॥

ruṣadguḥ kavaṣo dhaumyaḥ parivyādhaś ca vīryavān । ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ ॥

अत्रेः पुत्रश्च भगवांस्तथा सारस्वतः प्रभुः । एते नव महात्मानः पश्चिमामाश्रिता दिशम् ॥

atreḥ putraś ca bhagavāṁs tathā sārasvataḥ prabhuḥ । ete nava mahātmānaḥ paścimām āśritā diśam ॥

आत्रेयश्च वसिष्ठश्च कश्यपश्च महानृषिः । गौतमः सभरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ॥

ātreyaś ca vasiṣṭhaś ca kaśyapaś ca mahān r̥ṣiḥ । gautamaḥ sabharadvājo viśvāmitro ’tha kauśikaḥ ॥

तथैव पुत्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः । जमदग्निश्च सप्तैते उदीचीं दिशमाश्रिताः ॥

tathaiva putro bhagavān r̥cīkasya mahātmanaḥ । jamadagniś ca saptaite udīcīṁ diśam āśritāḥ ॥

एते प्रतिदिशं सर्वे कीर्तितास्तिग्मतेजसः । साक्षिभूता महात्मानो भुवनानां प्रभावनाः ॥

ete pratidiśaṁ sarve kīrtitās tigmatejasaḥ । sākṣibhūtā mahātmāno bhuvanānāṁ prabhāvanāḥ ॥

एवमेते महात्मानः स्थिताः प्रत्येकशो दिशः । एतेषां कीर्तनं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

evam ete mahātmānaḥ sthitāḥ pratyekaśo diśaḥ । eteṣāṁ kīrtanaṁ kr̥tvā sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

यस्यां यस्यां दिशि ह्येते तां दिशं शरणं गतः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वस्तिमांश्च गृहान्व्रजेत् ॥

yasyāṁ yasyāṁ diśi hy ete tāṁ diśaṁ śaraṇaṁ gataḥ । mucyate sarvapāpebhyaḥ svastimāṁś ca gr̥hān vrajet ॥