Adhyāya 200

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षमच्युतम् । कर्तारमकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaha mahāprājña puṇḍarīkākṣam acyutam । kartāram akr̥taṁ viṣṇuṁ bhūtānāṁ prabhavāpyayam ॥

नारायणं हृषीकेशं गोविन्दमपराजितम् । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि केशवम् ॥

nārāyaṇaṁ hr̥ṣīkeśaṁ govindam aparājitam । tattvena bharataśreṣṭha śrotum icchāmi keśavam ॥

भीष्म उवाच । श्रुतोऽयमर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः । नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च ॥

bhīṣma uvāca । śruto ’yam artho rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ । nāradasya ca devarṣeḥ kr̥ṣṇadvaipāyanasya ca ॥

असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाः । मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत् ॥

asito devalas tāta vālmīkiś ca mahātapāḥ । mārkaṇḍeyaś ca govinde kathayaty adbhutaṁ mahat ॥

केशवो भरतश्रेष्ठ भगवानीश्वरः प्रभुः । पुरुषः सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभुः ॥

keśavo bharataśreṣṭha bhagavān īśvaraḥ prabhuḥ । puruṣaḥ sarvam ity eva śrūyate bahudhā vibhuḥ ॥

किं तु यानि विदुर्लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनः । माहात्म्यानि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर ॥

kiṁ tu yāni vidur loke brāhmaṇāḥ śārṅgadhanvanaḥ । māhātmyāni mahābāho śr̥ṇu tāni yudhiṣṭhira ॥

यानि चाहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः । अशेषेण हि गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्यहम् ॥

yāni cāhur manuṣyendra ye purāṇavido janāḥ । aśeṣeṇa hi govinde kīrtayiṣyāmi tāny aham ॥

महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः । वायुर्ज्योतिस्तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत् ॥

mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ । vāyur jyotis tathā cāpaḥ khaṁ gāṁ caivānvakalpayat ॥

स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः । अप्स्वेव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः ॥

sa dr̥ṣṭvā pr̥thivīṁ caiva sarvabhūteśvaraḥ prabhuḥ । apsv eva śayanaṁ cakre mahātmā puruṣottamaḥ ॥

सर्वतेजोमयस्तस्मिञ्शयानः शयने शुभे । सोऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमचिन्तयत् ॥

sarvatejomayas tasmiñ śayānaḥ śayane śubhe । so ’grajaṁ sarvabhūtānāṁ saṁkarṣaṇam acintayat ॥

आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुम । स धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती ॥

āśrayaṁ sarvabhūtānāṁ manaseti viśuśruma । sa dhārayati bhūtātmā ubhe bhūtabhaviṣyatī ॥

ततस्तस्मिन्महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि । भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्ममजायत ॥

tatas tasmin mahābāho prādurbhūte mahātmani । bhāskarapratimaṁ divyaṁ nābhyāṁ padmam ajāyata ॥

स तत्र भगवान्देवः पुष्करे भासयन्दिशः । ब्रह्मा समभवत्तात सर्वभूतपितामहः ॥

sa tatra bhagavān devaḥ puṣkare bhāsayan diśaḥ । brahmā samabhavat tāta sarvabhūtapitāmahaḥ ॥

तस्मिन्नपि महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि । तमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुरः ॥

tasminn api mahābāho prādurbhūte mahātmani । tamasaḥ pūrvajo jajñe madhur nāma mahāsuraḥ ॥

तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धिं समास्थितम् । ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः ॥

tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṁ buddhiṁ samāsthitam । brahmaṇopacitiṁ kurvañ jaghāna puruṣottamaḥ ॥

तस्य तात वधात्सर्वे देवदानवमानवाः । मधुसूदनमित्याहुर्वृषभं सर्वसात्वताम् ॥

tasya tāta vadhāt sarve devadānavamānavāḥ । madhusūdanam ity āhur vr̥ṣabhaṁ sarvasātvatām ॥

ब्रह्मा तु ससृजे पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् । मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥

brahmā tu sasr̥je putrān mānasān dakṣasaptamān । marīcim atryaṅgirasau pulastyaṁ pulahaṁ kratum ॥

मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजदग्रजम् । मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मसत्तमम् ॥

marīciḥ kaśyapaṁ tāta putraṁ cāsr̥jad agrajam । mānasaṁ janayām āsa taijasaṁ brahmasattamam ॥

अङ्गुष्ठादसृजद्ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम् । सोऽभवद्भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः ॥

aṅguṣṭhād asr̥jad brahmā marīcer api pūrvajam । so ’bhavad bharataśreṣṭha dakṣo nāma prajāpatiḥ ॥

तस्य पूर्वमजायन्त दश तिस्रश्च भारत । प्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठाभवद्दितिः ॥

tasya pūrvam ajāyanta daśa tisraś ca bhārata । prajāpater duhitaras tāsāṁ jyeṣṭhābhavad ditiḥ ॥

सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर्महायशाः । मारीचः कश्यपस्तात सर्वासामभवत्पतिः ॥

sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtir mahāyaśāḥ । mārīcaḥ kaśyapas tāta sarvāsām abhavat patiḥ ॥

उत्पाद्य तु महाभागस्तासामवरजा दश । ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः ॥

utpādya tu mahābhāgas tāsām avarajā daśa । dadau dharmāya dharmajño dakṣa eva prajāpatiḥ ॥

धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसः । विश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत ॥

dharmasya vasavaḥ putrā rudrāś cāmitatejasaḥ । viśvedevāś ca sādhyāś ca marutvantaś ca bhārata ॥

अपरास्तु यवीयस्यस्ताभ्योऽन्याः सप्तविंशतिः । सोमस्तासां महाभागः सर्वासामभवत्पतिः ॥

aparās tu yavīyasyas tābhyo ’nyāḥ saptaviṁśatiḥ । somas tāsāṁ mahābhāgaḥ sarvāsām abhavat patiḥ ॥

इतरास्तु व्यजायन्त गन्धर्वांस्तुरगान्द्विजान् । गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यानौद्भिदांश्च वनस्पतीन् ॥

itarās tu vyajāyanta gandharvāṁs turagān dvijān । gāś ca kiṁpuruṣān matsyān audbhidāṁś ca vanaspatīn ॥

आदित्यानदितिर्जज्ञे देवश्रेष्ठान्महाबलान् । तेषां विष्णुर्वामनोऽभूद्गोविन्दश्चाभवत्प्रभुः ॥

ādityān aditir jajñe devaśreṣṭhān mahābalān । teṣāṁ viṣṇur vāmano ’bhūd govindaś cābhavat prabhuḥ ॥

तस्य विक्रमणादेव देवानां श्रीर्व्यवर्धत । दानवाश्च पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा ॥

tasya vikramaṇād eva devānāṁ śrīr vyavardhata । dānavāś ca parābhūtā daiteyī cāsurī prajā ॥

विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवानसृजद्दनुः । दितिस्तु सर्वानसुरान्महासत्त्वान्व्यजायत ॥

vipracittipradhānāṁś ca dānavān asr̥jad danuḥ । ditis tu sarvān asurān mahāsattvān vyajāyata ॥

अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः । पूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वमेवान्वकल्पयत् ॥

ahorātraṁ ca kālaṁ ca yathartu madhusūdanaḥ । pūrvāhṇaṁ cāparāhṇaṁ ca sarvam evānvakalpayat ॥

बुद्ध्यापः सोऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान् । पृथिवीं सोऽसृजद्विश्वां सहितां भूरितेजसा ॥

buddhyāpaḥ so ’sr̥jan meghāṁs tathā sthāvarajaṅgamān । pr̥thivīṁ so ’sr̥jad viśvāṁ sahitāṁ bhūritejasā ॥

ततः कृष्णो महाबाहुः पुनरेव युधिष्ठिर । ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखादसृजत प्रभुः ॥

tataḥ kr̥ṣṇo mahābāhuḥ punar eva yudhiṣṭhira । brāhmaṇānāṁ śataṁ śreṣṭhaṁ mukhād asr̥jata prabhuḥ ॥

बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानामूरुतः शतम् । पद्भ्यां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्षभ ॥

bāhubhyāṁ kṣatriyaśataṁ vaiśyānām ūrutaḥ śatam । padbhyāṁ śūdraśataṁ caiva keśavo bharatarṣabha ॥

स एवं चतुरो वर्णान्समुत्पाद्य महायशाः । अध्यक्षं सर्वभूतानां धातारमकरोत्प्रभुः ॥

sa evaṁ caturo varṇān samutpādya mahāyaśāḥ । adhyakṣaṁ sarvabhūtānāṁ dhātāram akarot prabhuḥ ॥

यावद्यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् । तावत्तावदजीवंस्ते नासीद्यमकृतं भयम् ॥

yāvad yāvad abhūc chraddhā dehaṁ dhārayituṁ nr̥ṇām । tāvat tāvad ajīvaṁs te nāsīd yamakr̥taṁ bhayam ॥

न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ । संकल्पादेव चैतेषामपत्यमुदपद्यत ॥

na caiṣāṁ maithuno dharmo babhūva bharatarṣabha । saṁkalpād eva caiteṣām apatyam udapadyata ॥

तत्र त्रेतायुगे काले संकल्पाज्जायते प्रजा । न ह्यभून्मैथुनो धर्मस्तेषामपि जनाधिप ॥

tatra tretāyuge kāle saṁkalpāj jāyate prajā । na hy abhūn maithuno dharmas teṣām api janādhipa ॥

द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानामभवन्नृप । तथा कलियुगे राजन्द्वंद्वमापेदिरे जनाः ॥

dvāpare maithuno dharmaḥ prajānām abhavan nr̥pa । tathā kaliyuge rājan dvaṁdvam āpedire janāḥ ॥

एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्च प्रकीर्तितः । निरध्यक्षांस्तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तानपि ॥

eṣa bhūtapatis tāta svadhyakṣaś ca prakīrtitaḥ । niradhyakṣāṁs tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tān api ॥

दक्षिणापथजन्मानः सर्वे तलवरान्ध्रकाः । उत्साः पुलिन्दाः शबराश्चूचुपा मण्डपैः सह ॥

dakṣiṇāpathajanmānaḥ sarve talavarāndhrakāḥ । utsāḥ pulindāḥ śabarāś cūcupā maṇḍapaiḥ saha ॥

उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तानपि । यौनकाम्बोजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह ॥

uttarāpathajanmānaḥ kīrtayiṣyāmi tān api । yaunakāmbojagāndhārāḥ kirātā barbaraiḥ saha ॥

एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् । श्वकाकबलगृध्राणां सधर्माणो नराधिप ॥

ete pāpakr̥tas tāta caranti pr̥thivīm imām । śvakākabalagr̥dhrāṇāṁ sadharmāṇo narādhipa ॥

नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् । त्रेताप्रभृति वर्तन्ते ते जना भरतर्षभ ॥

naite kr̥tayuge tāta caranti pr̥thivīm imām । tretāprabhr̥ti vartante te janā bharatarṣabha ॥

ततस्तस्मिन्महाघोरे संध्याकाले युगान्तिके । राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम् ॥

tatas tasmin mahāghore saṁdhyākāle yugāntike । rājānaḥ samasajjanta samāsādyetaretaram ॥

एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः । देवदेवर्षिराचष्ट नारदः सर्वलोकदृक् ॥

evam eṣa kuruśreṣṭha prādurbhāvo mahātmanaḥ । devadevarṣir ācaṣṭa nāradaḥ sarvalokadr̥k ॥

नारदोऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप । शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद्भरतर्षभ ॥

nārado ’py atha kr̥ṣṇasya paraṁ mene narādhipa । śāśvatatvaṁ mahābāho yathāvad bharatarṣabha ॥

एवमेष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः । अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः ॥

evam eṣa mahābāhuḥ keśavaḥ satyavikramaḥ । acintyaḥ puṇḍarīkākṣo naiṣa kevalamānuṣaḥ ॥