Adhyāya 199

मनुरुवाच । यदा ते पञ्चभिः पञ्च विमुक्ता मनसा सह । अथ तद्द्रक्ष्यसे ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम् ॥

manur uvāca । yadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā saha । atha tad drakṣyase brahma maṇau sūtram ivārpitam ॥

तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः । मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा ॥

tad eva ca yathā sūtraṁ suvarṇe vartate punaḥ । muktāsv atha pravāleṣu mr̥nmaye rājate tathā ॥

तद्वद्गोषु मनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु । तद्वत्कीटपतंगेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः ॥

tadvad goṣu manuṣyeṣu tadvad dhastimr̥gādiṣu । tadvat kīṭapataṁgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ ॥

येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम् । तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥

yena yena śarīreṇa yad yat karma karoty ayam । tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute ॥

यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यात्मानुसारिणी । तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्मानुदर्शिनी ॥

yathā hy ekarasā bhūmir oṣadhyātmānusāriṇī । tathā karmānugā buddhir antarātmānudarśinī ॥

ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसंधिता । अभिसंधिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम् ॥

jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisaṁdhitā । abhisaṁdhipūrvakaṁ karma karmamūlaṁ tataḥ phalam ॥

फलं कर्मात्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा । ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम् ॥

phalaṁ karmātmakaṁ vidyāt karma jñeyātmakaṁ tathā । jñeyaṁ jñānātmakaṁ vidyāj jñānaṁ sadasadātmakam ॥

ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा । क्षयान्ते तत्फलं दिव्यं ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम् ॥

jñānānāṁ ca phalānāṁ ca jñeyānāṁ karmaṇāṁ tathā । kṣayānte tat phalaṁ divyaṁ jñānaṁ jñeyapratiṣṭhitam ॥

महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः । अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्था गुणबुद्धयः ॥

mahad dhi paramaṁ bhūtaṁ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ । abudhās taṁ na paśyanti hy ātmasthā guṇabuddhayaḥ ॥

पृथिवीरूपतो रूपमपामिह महत्तरम् । अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान् ॥

pr̥thivīrūpato rūpam apām iha mahattaram । adbhyo mahattaraṁ tejas tejasaḥ pavano mahān ॥

पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः । मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः ॥

pavanāc ca mahad vyoma tasmāt parataraṁ manaḥ । manaso mahatī buddhir buddheḥ kālo mahān smr̥taḥ ॥

कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् । नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते ॥

kālāt sa bhagavān viṣṇur yasya sarvam idaṁ jagat । nādir na madhyaṁ naivāntas tasya devasya vidyate ॥

अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः । अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते ॥

anāditvād amadhyatvād anantatvāc ca so ’vyayaḥ । atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṁ hy antavad ucyate ॥

तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं स्मृतम् । तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः ॥

tad brahma paramaṁ proktaṁ tad dhāma paramaṁ smr̥tam । tad gatvā kālaviṣayād vimuktā mokṣam āśritāḥ ॥

गुणैस्त्वेतैः प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम् । निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथानन्त्याय कल्पते ॥

guṇais tv etaiḥ prakāśante nirguṇatvāt tataḥ param । nivr̥ttilakṣaṇo dharmas tathānantyāya kalpate ॥

ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः । जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः ॥

r̥co yajūṁṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ । jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyā vināśinaḥ ॥

न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम् । न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत् ॥

na caivam iṣyate brahma śarīrāśrayasaṁbhavam । na yatnasādhyaṁ tad brahma nādimadhyaṁ na cāntavat ॥

ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते । अन्तश्चादिमतां दृष्टो न चादिर्ब्रह्मणः स्मृतः ॥

r̥cām ādis tathā sāmnāṁ yajuṣām ādir ucyate । antaś cādimatāṁ dr̥ṣṭo na cādir brahmaṇaḥ smr̥taḥ ॥

अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम् । अव्ययत्वाच्च निर्द्वंद्वं द्वंद्वाभावात्ततः परम् ॥

anāditvād anantatvāt tad anantam athāvyayam । avyayatvāc ca nirdvaṁdvaṁ dvaṁdvābhāvāt tataḥ param ॥

अदृष्टतोऽनुपायाच्चाप्यभिसंधेश्च कर्मणः । न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत्परम् ॥

adr̥ṣṭato ’nupāyāc cāpy abhisaṁdheś ca karmaṇaḥ । na tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tat param ॥

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च दर्शनात् । मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥

viṣayeṣu ca saṁsargāc chāśvatasya ca darśanāt । manasā cānyad ākāṅkṣan paraṁ na pratipadyate ॥

गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः । परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः ॥

guṇān yad iha paśyanti tad icchanty apare janāḥ । paraṁ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvād guṇārthinaḥ ॥

गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान् । अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः सह ॥

guṇair yas tv avarair yuktaḥ kathaṁ vidyād guṇān imān । anumānād dhi gantavyaṁ guṇair avayavaiḥ saha ॥

सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः । मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम् ॥

sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṁ na śaknumaḥ । mano hi manasā grāhyaṁ darśanena ca darśanam ॥

ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या तथा मनः । मनसा चेन्द्रियग्राममनन्तं प्रतिपद्यते ॥

jñānena nirmalīkr̥tya buddhiṁ buddhyā tathā manaḥ । manasā cendriyagrāmam anantaṁ pratipadyate ॥

बुद्धिप्रहीणो मनसासमृद्ध;स्तथा निराशीर्गुणतामुपैति । परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना; हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥

buddhiprahīṇo manasāsamr̥ddhas; tathā nirāśīr guṇatām upaiti । paraṁ tyajantīha vilobhyamānā; hutāśanaṁ vāyur ivendhanastham ॥

गुणादाने विप्रयोगे च तेषां; मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम् । अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो; गुणादाने ब्रह्मशरीरमेति ॥

guṇādāne viprayoge ca teṣāṁ; manaḥ sadā buddhiparāvarābhyām । anenaiva vidhinā saṁpravr̥tto; guṇādāne brahmaśarīram eti ॥

अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा; सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले । तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानै;र्ग्लायद्भिर्वा वर्तते कर्मरूपः ॥

avyaktātmā puruṣo ’vyaktakarmā; so ’vyaktatvaṁ gacchati hy antakāle । tair evāyaṁ cendriyair vardhamānair; glāyadbhir vā vartate karmarūpaḥ ॥

सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो; देहः प्राप्तः पञ्चभूताश्रयः स्यात् । नासामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह; हीनस्तेन परमेणाव्ययेन ॥

sarvair ayaṁ cendriyaiḥ saṁprayukto; dehaḥ prāptaḥ pañcabhūtāśrayaḥ syāt । nāsāmarthyād gacchati karmaṇeha; hīnas tena parameṇāvyayena ॥

पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या; ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि । परं नयन्तीह विलोभ्यमानं; यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम् ॥

pr̥thvyā naraḥ paśyati nāntam asyā; hy antaś cāsyā bhavitā ceti viddhi । paraṁ nayantīha vilobhyamānaṁ; yathā plavaṁ vāyur ivārṇavastham ॥

दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो; यथा भवेद्व्यपगतरश्मिमण्डलः । तथा ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवा;न्स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम् ॥

divākaro guṇam upalabhya nirguṇo; yathā bhaved vyapagataraśmimaṇḍalaḥ । tathā hy asau munir iha nirviśeṣavān; sa nirguṇaṁ praviśati brahma cāvyayam ॥

अनागतिं सुकृतिमतां परां गतिं; स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम् । सनातनं यदमृतमव्ययं पदं; विचार्य तं शमममृतत्वमश्नुते ॥

anāgatiṁ sukr̥timatāṁ parāṁ gatiṁ; svayaṁbhuvaṁ prabhavanidhānam avyayam । sanātanaṁ yad amr̥tam avyayaṁ padaṁ; vicārya taṁ śamam amr̥tatvam aśnute ॥