198.1MBH-12-198-1
मनुरुवाच । ज्ञानं ज्ञेयाभिनिर्वृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः । प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते ॥
manur uvāca । jñānaṁ jñeyābhinirvr̥ttaṁ viddhi jñānaguṇaṁ manaḥ । prajñākaraṇasaṁyuktaṁ tato buddhiḥ pravartate ॥
Śānti Parva · Adhyaya 12.198
Adhyāya 198
अध्यायः 198
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §204–206 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
198.2MBH-12-198-2
यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते । तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना ॥
yadā karmaguṇopetā buddhir manasi vartate । tadā prajñāyate brahma dhyānayogasamādhinā ॥
198.3MBH-12-198-3
सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते । अवताराभिनिःस्रोतं गिरेः शृङ्गादिवोदकम् ॥
seyaṁ guṇavatī buddhir guṇeṣv evābhivartate । avatārābhiniḥsrotaṁ gireḥ śr̥ṅgād ivodakam ॥
198.4MBH-12-198-4
यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् । तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकष्यं निकषे यथा ॥
yadā nirguṇam āpnoti dhyānaṁ manasi pūrvajam । tadā prajñāyate brahma nikaṣyaṁ nikaṣe yathā ॥
198.5MBH-12-198-5
मनस्त्वपहृतं बुद्धिमिन्द्रियार्थनिदर्शनम् । न समक्षं गुणावेक्षि निर्गुणस्य निदर्शनम् ॥
manas tv apahr̥taṁ buddhim indriyārthanidarśanam । na samakṣaṁ guṇāvekṣi nirguṇasya nidarśanam ॥
198.6MBH-12-198-6
सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः । मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते ॥
sarvāṇy etāni saṁvārya dvārāṇi manasi sthitaḥ । manasy ekāgratāṁ kr̥tvā tat paraṁ pratipadyate ॥
198.7MBH-12-198-7
यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये । तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते ॥
yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye । tathendriyāṇy upādāya buddhir manasi vartate ॥
198.8MBH-12-198-8
यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी । व्यवसायगुणोपेता तदा संपद्यते मनः ॥
yadā manasi sā buddhir vartate ’ntaracāriṇī । vyavasāyaguṇopetā tadā saṁpadyate manaḥ ॥
198.9MBH-12-198-9
गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगुणं मनः । तदा सर्वगुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते ॥
guṇavadbhir guṇopetaṁ yadā dhyānaguṇaṁ manaḥ । tadā sarvaguṇān hitvā nirguṇaṁ pratipadyate ॥
198.10MBH-12-198-10
अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् । यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥
avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṁ nidarśanam । yatra nāsti padanyāsaḥ kas taṁ viṣayam āpnuyāt ॥
198.11MBH-12-198-11
तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च । निनीषेत्तत्परं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना ॥
tapasā cānumānena guṇair jātyā śrutena ca । ninīṣet tat paraṁ brahma viśuddhenāntarātmanā ॥
198.12MBH-12-198-12
गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते । गुणाभावात्प्रकृत्या च निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम् ॥
guṇahīno hi taṁ mārgaṁ bahiḥ samanuvartate । guṇābhāvāt prakr̥tyā ca nistarkyaṁ jñeyasaṁmitam ॥
198.13MBH-12-198-13
नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते । गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने ॥
nairguṇyād brahma cāpnoti saguṇatvān nivartate । guṇaprasāriṇī buddhir hutāśana ivendhane ॥
198.14MBH-12-198-14
यथा पञ्च विमुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः । तथा तत्परमं ब्रह्म विमुक्तं प्रकृतेः परम् ॥
yathā pañca vimuktāni indriyāṇi svakarmabhiḥ । tathā tat paramaṁ brahma vimuktaṁ prakr̥teḥ param ॥
198.15MBH-12-198-15
एवं प्रकृतितः सर्वे प्रभवन्ति शरीरिणः । निवर्तन्ते निवृत्तौ च सर्गं नैवोपयान्ति च ॥
evaṁ prakr̥titaḥ sarve prabhavanti śarīriṇaḥ । nivartante nivr̥ttau ca sargaṁ naivopayānti ca ॥
198.16MBH-12-198-16
पुरुषः प्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च । अहंकारोऽभिमानश्च संभूतो भूतसंज्ञकः ॥
puruṣaḥ prakr̥tir buddhir viśeṣāś cendriyāṇi ca । ahaṁkāro ’bhimānaś ca saṁbhūto bhūtasaṁjñakaḥ ॥
198.17MBH-12-198-17
एकस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्संप्रवर्तते । द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति ॥
ekasyādyā pravr̥ttis tu pradhānāt saṁpravartate । dvitīyā mithunavyaktim aviśeṣān niyacchati ॥
198.18MBH-12-198-18
धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथाश्रेयोऽप्यधर्मतः । रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवेत् ॥
dharmād utkr̥ṣyate śreyas tathāśreyo ’py adharmataḥ । rāgavān prakr̥tiṁ hy eti virakto jñānavān bhavet ॥