Adhyāya 197

मनुरुवाच । यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् । ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ ॥

manur uvāca । yathā vyaktam idaṁ śete svapne carati cetanam । jñānam indriyasaṁyuktaṁ tadvat pretya bhavābhavau ॥

यथाम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा । तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥

yathāmbhasi prasanne tu rūpaṁ paśyati cakṣuṣā । tadvat prasannendriyavāñ jñeyaṁ jñānena paśyati ॥

स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति । तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति ॥

sa eva lulite tasmin yathā rūpaṁ na paśyati । tathendriyākulībhāve jñeyaṁ jñāne na paśyati ॥

अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या दुष्यते मनः । दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः ॥

abuddhir ajñānakr̥tā abuddhyā duṣyate manaḥ । duṣṭasya manasaḥ pañca saṁpraduṣyanti mānasāḥ ॥

अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न दृश्यते । अदृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते ॥

ajñānatr̥pto viṣayeṣv avagāḍho na dr̥śyate । adr̥ṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyo nivartate ॥

तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् । निवर्तते तथा तर्षः पापमन्तं गतं यथा ॥

tarṣacchedo na bhavati puruṣasyeha kalmaṣāt । nivartate tathā tarṣaḥ pāpam antaṁ gataṁ yathā ॥

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य नसंश्रयात् । मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥

viṣayeṣu ca saṁsargāc chāśvatasya nasaṁśrayāt । manasā cānyad ākāṅkṣan paraṁ na pratipadyate ॥

ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः । अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥

jñānam utpadyate puṁsāṁ kṣayāt pāpasya karmaṇaḥ । athādarśatalaprakhye paśyaty ātmānam ātmani ॥

प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी । तस्मादिन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना ॥

prasr̥tair indriyair duḥkhī tair eva niyataiḥ sukhī । tasmād indriyarūpebhyo yacched ātmānam ātmanā ॥

इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः । बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम् ॥

indriyebhyo manaḥ pūrvaṁ buddhiḥ paratarā tataḥ । buddheḥ parataraṁ jñānaṁ jñānāt parataraṁ param ॥

अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः । मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति ॥

avyaktāt prasr̥taṁ jñānaṁ tato buddhis tato manaḥ । manaḥ śrotrādibhir yuktaṁ śabdādīn sādhu paśyati ॥

यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा । विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वामृतमश्नुते ॥

yas tāṁs tyajati śabdādīn sarvāś ca vyaktayas tathā । vimuñcaty ākr̥tigrāmāṁs tān muktvāmr̥tam aśnute ॥

उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम् । स एवास्तमुपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति ॥

udyan hi savitā yadvat sr̥jate raśmimaṇḍalam । sa evāstam upāgacchaṁs tad evātmani yacchati ॥

अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः । प्राप्येन्द्रियगुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्य गच्छति ॥

antarātmā tathā deham āviśyendriyaraśmibhiḥ । prāpyendriyaguṇān pañca so ’stam āvr̥tya gacchati ॥

प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः । प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृद्धं धर्ममात्मवान् ॥

praṇītaṁ karmaṇā mārgaṁ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ । prāpnoty ayaṁ karmaphalaṁ pravr̥ddhaṁ dharmam ātmavān ॥

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ । rasavarjaṁ raso ’py asya paraṁ dr̥ṣṭvā nivartate ॥

बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते । तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम् ॥

buddhiḥ karmaguṇair hīnā yadā manasi vartate । tadā saṁpadyate brahma tatraiva pralayaṁ gatam ॥

अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम् । अघ्राणमवितर्कं च सत्त्वं प्रविशते परम् ॥

asparśanam aśr̥ṇvānam anāsvādam adarśanam । aghrāṇam avitarkaṁ ca sattvaṁ praviśate param ॥

मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वतिगतं मतिम् । मतिस्त्वतिगता ज्ञानं ज्ञानं त्वभिगतं परम् ॥

manasy ākr̥tayo magnā manas tv atigataṁ matim । matis tv atigatā jñānaṁ jñānaṁ tv abhigataṁ param ॥

इन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः । न बुद्धिर्बुध्यतेऽव्यक्तं सूक्ष्मस्त्वेतानि पश्यति ॥

indriyair manasaḥ siddhir na buddhiṁ budhyate manaḥ । na buddhir budhyate ’vyaktaṁ sūkṣmas tv etāni paśyati ॥