Śānti Parva · Adhyaya 12.196

Adhyāya 196

अध्यायः 196

English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §202–204 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
196.1MBH-12-196-1

मनुरुवाच । यदिन्द्रियैस्तूपकृतान्पुरस्ता;त्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय । तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चा;त्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः ॥

manur uvāca । yad indriyais tūpakr̥tān purastāt; prāptān guṇān saṁsmarate cirāya । teṣv indriyeṣūpahateṣu paścāt; sa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ ॥

196.2MBH-12-196-2

यथेन्द्रियार्थान्युगपत्समस्ता;न्नावेक्षते कृत्स्नमतुल्यकालम् । यथाबलं संचरते स विद्वां;स्तस्मात्स एकः परमः शरीरी ॥

yathendriyārthān yugapat samastān; nāvekṣate kr̥tsnam atulyakālam । yathābalaṁ saṁcarate sa vidvāṁs; tasmāt sa ekaḥ paramaḥ śarīrī ॥

196.3MBH-12-196-3

रजस्तमः सत्त्वमथो तृतीयं; गच्छत्यसौ ज्ञानगुणान्विरूपान् । तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी; हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥

rajas tamaḥ sattvam atho tr̥tīyaṁ; gacchaty asau jñānaguṇān virūpān । tathendriyāṇy āviśate śarīrī; hutāśanaṁ vāyur ivendhanastham ॥

196.4MBH-12-196-4

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो; न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम् । न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणे निदर्शनं; तथागतं पश्यति तद्विनश्यति ॥

na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano; na paśyati sparśanam indriyendriyam । na śrotraliṅgaṁ śravaṇe nidarśanaṁ; tathāgataṁ paśyati tad vinaśyati ॥

196.5MBH-12-196-5

श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वं स्वमात्मानमात्मना । सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति ॥

śrotrādīni na paśyanti svaṁ svam ātmānam ātmanā । sarvajñaḥ sarvadarśī ca kṣetrajñas tāni paśyati ॥

196.6MBH-12-196-6

यथा हिमवतः पार्श्वं पृष्ठं चन्द्रमसो यथा । न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता ॥

yathā himavataḥ pārśvaṁ pr̥ṣṭhaṁ candramaso yathā । na dr̥ṣṭapūrvaṁ manujair na ca tan nāsti tāvatā ॥

196.7MBH-12-196-7

तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ । अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्भ्यां न चासौ नास्ति तावता ॥

tadvad bhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavān asau । adr̥ṣṭapūrvaś cakṣurbhyāṁ na cāsau nāsti tāvatā ॥

196.8MBH-12-196-8

पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जगत्सोमे न विन्दति । एवमस्ति न वेत्येतन्न च तन्न परायणम् ॥

paśyann api yathā lakṣma jagat some na vindati । evam asti na vety etan na ca tan na parāyaṇam ॥

196.9MBH-12-196-9

रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमये बुधाः । धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम् ॥

rūpavantam arūpatvād udayāstamaye budhāḥ । dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ savitur gatim ॥

196.10MBH-12-196-10

तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः । प्रत्यासन्नं निनीषन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम् ॥

tathā buddhipradīpena dūrasthaṁ suvipaścitaḥ । pratyāsannaṁ ninīṣanti jñeyaṁ jñānābhisaṁhitam ॥

196.11MBH-12-196-11

न हि खल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिध्यति । सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः ॥

na hi khalv anupāyena kaś cid artho ’bhisidhyati । sūtrajālair yathā matsyān badhnanti jalajīvinaḥ ॥

196.12MBH-12-196-12

मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा । गजानां च गजैरेवं ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते ॥

mr̥gair mr̥gāṇāṁ grahaṇaṁ pakṣiṇāṁ pakṣibhir yathā । gajānāṁ ca gajair evaṁ jñeyaṁ jñānena gr̥hyate ॥

196.13MBH-12-196-13

अहिरेव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम् । तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिष्ठं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥

ahir eva hy aheḥ pādān paśyatīti nidarśanam । tadvan mūrtiṣu mūrtiṣṭhaṁ jñeyaṁ jñānena paśyati ॥

196.14MBH-12-196-14

नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि । तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति ॥

notsahante yathā vettum indriyair indriyāṇy api । tathaiveha parā buddhiḥ paraṁ buddhyā na paśyati ॥

196.15MBH-12-196-15

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते । न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम् ॥

yathā candro hy amāvāsyām aliṅgatvān na dr̥śyate । na ca nāśo ’sya bhavati tathā viddhi śarīriṇam ॥

196.16MBH-12-196-16

क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते । तद्वन्मूर्तिवियुक्तः सञ्शरीरी नोपलभ्यते ॥

kṣīṇakośo hy amāvāsyāṁ candramā na prakāśate । tadvan mūrtiviyuktaḥ sañ śarīrī nopalabhyate ॥

196.17MBH-12-196-17

यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः । तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः ॥

yathā kośāntaraṁ prāpya candramā bhrājate punaḥ । tadval liṅgāntaraṁ prāpya śarīrī bhrājate punaḥ ॥

196.18MBH-12-196-18

जन्मवृद्धिक्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः ॥

janmavr̥ddhikṣayaś cāsya pratyakṣeṇopalabhyate । sā tu candramaso vyaktir na tu tasya śarīriṇaḥ ॥

196.19MBH-12-196-19

उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते । चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान् ॥

utpattivr̥ddhivyayato yathā sa iti gr̥hyate । candra eva tv amāvāsyāṁ tathā bhavati mūrtimān ॥

196.20MBH-12-196-20

नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः । विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम् ॥

nābhisarpad vimuñcad vā śaśinaṁ dr̥śyate tamaḥ । visr̥jaṁś copasarpaṁś ca tadvat paśya śarīriṇam ॥

196.21MBH-12-196-21

यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते । तद्वच्छरीरसंयुक्तः शरीरीत्युपलभ्यते ॥

yathā candrārkasaṁyuktaṁ tamas tad upalabhyate । tadvac charīrasaṁyuktaḥ śarīrīty upalabhyate ॥

196.22MBH-12-196-22

यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते । तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते ॥

yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhur nopalabhyate । tadvac charīranirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate ॥

196.23MBH-12-196-23

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः । तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः ॥

yathā candro hy amāvāsyāṁ nakṣatrair yujyate gataḥ । tadvac charīranirmuktaḥ phalair yujyati karmaṇaḥ ॥