In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
196.1MBH-12-196-1
मनुरुवाच ।
यदिन्द्रियैस्तूपकृतान्पुरस्ता;त्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय ।
तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चा;त्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः ॥
manur uvāca ।
yad indriyais tūpakr̥tān purastāt; prāptān guṇān saṁsmarate cirāya ।
teṣv indriyeṣūpahateṣu paścāt; sa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ ॥
196.2MBH-12-196-2
यथेन्द्रियार्थान्युगपत्समस्ता;न्नावेक्षते कृत्स्नमतुल्यकालम् ।
यथाबलं संचरते स विद्वां;स्तस्मात्स एकः परमः शरीरी ॥
yathendriyārthān yugapat samastān; nāvekṣate kr̥tsnam atulyakālam ।
yathābalaṁ saṁcarate sa vidvāṁs; tasmāt sa ekaḥ paramaḥ śarīrī ॥
196.3MBH-12-196-3
रजस्तमः सत्त्वमथो तृतीयं; गच्छत्यसौ ज्ञानगुणान्विरूपान् ।
तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी; हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥
rajas tamaḥ sattvam atho tr̥tīyaṁ; gacchaty asau jñānaguṇān virūpān ।
tathendriyāṇy āviśate śarīrī; hutāśanaṁ vāyur ivendhanastham ॥
196.4MBH-12-196-4
न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो; न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम् ।
न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणे निदर्शनं; तथागतं पश्यति तद्विनश्यति ॥
na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano; na paśyati sparśanam indriyendriyam ।
na śrotraliṅgaṁ śravaṇe nidarśanaṁ; tathāgataṁ paśyati tad vinaśyati ॥
196.5MBH-12-196-5
श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वं स्वमात्मानमात्मना ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति ॥
śrotrādīni na paśyanti svaṁ svam ātmānam ātmanā ।
sarvajñaḥ sarvadarśī ca kṣetrajñas tāni paśyati ॥
196.6MBH-12-196-6
यथा हिमवतः पार्श्वं पृष्ठं चन्द्रमसो यथा ।
न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता ॥
yathā himavataḥ pārśvaṁ pr̥ṣṭhaṁ candramaso yathā ।
na dr̥ṣṭapūrvaṁ manujair na ca tan nāsti tāvatā ॥
196.7MBH-12-196-7
तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ ।
अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्भ्यां न चासौ नास्ति तावता ॥
tadvad bhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavān asau ।
adr̥ṣṭapūrvaś cakṣurbhyāṁ na cāsau nāsti tāvatā ॥
196.8MBH-12-196-8
पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जगत्सोमे न विन्दति ।
एवमस्ति न वेत्येतन्न च तन्न परायणम् ॥
paśyann api yathā lakṣma jagat some na vindati ।
evam asti na vety etan na ca tan na parāyaṇam ॥
196.9MBH-12-196-9
रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमये बुधाः ।
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम् ॥
rūpavantam arūpatvād udayāstamaye budhāḥ ।
dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ savitur gatim ॥
196.10MBH-12-196-10
तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः ।
प्रत्यासन्नं निनीषन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम् ॥
tathā buddhipradīpena dūrasthaṁ suvipaścitaḥ ।
pratyāsannaṁ ninīṣanti jñeyaṁ jñānābhisaṁhitam ॥
196.11MBH-12-196-11
न हि खल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिध्यति ।
सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः ॥
na hi khalv anupāyena kaś cid artho ’bhisidhyati ।
sūtrajālair yathā matsyān badhnanti jalajīvinaḥ ॥
196.12MBH-12-196-12
मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा ।
गजानां च गजैरेवं ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते ॥
mr̥gair mr̥gāṇāṁ grahaṇaṁ pakṣiṇāṁ pakṣibhir yathā ।
gajānāṁ ca gajair evaṁ jñeyaṁ jñānena gr̥hyate ॥
196.13MBH-12-196-13
अहिरेव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम् ।
तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिष्ठं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥
ahir eva hy aheḥ pādān paśyatīti nidarśanam ।
tadvan mūrtiṣu mūrtiṣṭhaṁ jñeyaṁ jñānena paśyati ॥
196.14MBH-12-196-14
नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि ।
तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति ॥
notsahante yathā vettum indriyair indriyāṇy api ।
tathaiveha parā buddhiḥ paraṁ buddhyā na paśyati ॥
196.15MBH-12-196-15
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते ।
न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम् ॥
yathā candro hy amāvāsyām aliṅgatvān na dr̥śyate ।
na ca nāśo ’sya bhavati tathā viddhi śarīriṇam ॥
196.16MBH-12-196-16
क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते ।
तद्वन्मूर्तिवियुक्तः सञ्शरीरी नोपलभ्यते ॥
kṣīṇakośo hy amāvāsyāṁ candramā na prakāśate ।
tadvan mūrtiviyuktaḥ sañ śarīrī nopalabhyate ॥
196.17MBH-12-196-17
यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः ।
तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः ॥
yathā kośāntaraṁ prāpya candramā bhrājate punaḥ ।
tadval liṅgāntaraṁ prāpya śarīrī bhrājate punaḥ ॥
196.18MBH-12-196-18
जन्मवृद्धिक्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ।
सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः ॥
janmavr̥ddhikṣayaś cāsya pratyakṣeṇopalabhyate ।
sā tu candramaso vyaktir na tu tasya śarīriṇaḥ ॥
196.19MBH-12-196-19
उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते ।
चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान् ॥
utpattivr̥ddhivyayato yathā sa iti gr̥hyate ।
candra eva tv amāvāsyāṁ tathā bhavati mūrtimān ॥
196.20MBH-12-196-20
नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः ।
विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम् ॥
nābhisarpad vimuñcad vā śaśinaṁ dr̥śyate tamaḥ ।
visr̥jaṁś copasarpaṁś ca tadvat paśya śarīriṇam ॥
196.21MBH-12-196-21
यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरसंयुक्तः शरीरीत्युपलभ्यते ॥
yathā candrārkasaṁyuktaṁ tamas tad upalabhyate ।
tadvac charīrasaṁyuktaḥ śarīrīty upalabhyate ॥
196.22MBH-12-196-22
यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते ॥
yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhur nopalabhyate ।
tadvac charīranirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate ॥
196.23MBH-12-196-23
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः ॥
yathā candro hy amāvāsyāṁ nakṣatrair yujyate gataḥ ।
tadvac charīranirmuktaḥ phalair yujyati karmaṇaḥ ॥