Adhyāya 195

मनुरुवाच । अक्षरात्खं ततो वायुर्वायोर्ज्योतिस्ततो जलम् । जलात्प्रसूता जगती जगत्यां जायते जगत् ॥

manur uvāca । akṣarāt khaṁ tato vāyur vāyor jyotis tato jalam । jalāt prasūtā jagatī jagatyāṁ jāyate jagat ॥

इमे शरीरैर्जलमेव गत्वा; जलाच्च तेजः पवनोऽन्तरिक्षम् । खाद्वै निवर्तन्ति नभाविनस्ते; ये भाविनस्ते परमाप्नुवन्ति ॥

ime śarīrair jalam eva gatvā; jalāc ca tejaḥ pavano ’ntarikṣam । khād vai nivartanti nabhāvinas te; ye bhāvinas te param āpnuvanti ॥

नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं; नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम् । न शब्दवन्नापि च गन्धवत्त;न्न रूपवत्तत्परमस्वभावम् ॥

noṣṇaṁ na śītaṁ mr̥du nāpi tīkṣṇaṁ; nāmlaṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ na tiktam । na śabdavan nāpi ca gandhavat tan; na rūpavat tat paramasvabhāvam ॥

स्पर्शं तनुर्वेद रसं तु जिह्वा; घ्राणं च गन्धाञ्श्रवणे च शब्दान् । रूपाणि चक्षुर्न च तत्परं य;द्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः ॥

sparśaṁ tanur veda rasaṁ tu jihvā; ghrāṇaṁ ca gandhāñ śravaṇe ca śabdān । rūpāṇi cakṣur na ca tatparaṁ yad; gr̥hṇanty anadhyātmavido manuṣyāḥ ॥

निवर्तयित्वा रसनं रसेभ्यो; घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणे च शब्दात् । स्पर्शात्तनुं रूपगुणात्तु चक्षु;स्ततः परं पश्यति स्वं स्वभावम् ॥

nivartayitvā rasanaṁ rasebhyo; ghrāṇaṁ ca gandhāc chravaṇe ca śabdāt । sparśāt tanuṁ rūpaguṇāt tu cakṣus; tataḥ paraṁ paśyati svaṁ svabhāvam ॥

यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च; यस्मिंश्च तामारभते प्रवृत्तिम् । यस्मिंश्च यद्येन च यश्च कर्ता; तत्कारणं तं समुपायमाहुः ॥

yato gr̥hītvā hi karoti yac ca; yasmiṁś ca tām ārabhate pravr̥ttim । yasmiṁś ca yad yena ca yaś ca kartā; tatkāraṇaṁ taṁ samupāyam āhuḥ ॥

यच्चाभिभूः साधकं व्यापकं च; यन्मन्त्रवच्छंस्यते चैव लोके । यः सर्वहेतुः परमार्थकारी; तत्कारणं कार्यमतो यदन्यत् ॥

yac cābhibhūḥ sādhakaṁ vyāpakaṁ ca; yan mantravac chaṁsyate caiva loke । yaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī; tat kāraṇaṁ kāryam ato yad anyat ॥

यथा च कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः; शुभाशुभं प्राप्नुतेऽथाविरोधात् । एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु; स्वकर्मजैर्ज्ञानमिदं निबद्धम् ॥

yathā ca kaś cit sukr̥tair manuṣyaḥ; śubhāśubhaṁ prāpnute ’thāvirodhāt । evaṁ śarīreṣu śubhāśubheṣu; svakarmajair jñānam idaṁ nibaddham ॥

यथा प्रदीपः पुरतः प्रदीप्तः; प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन् । तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा; ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव ॥

yathā pradīpaḥ purataḥ pradīptaḥ; prakāśam anyasya karoti dīpyan । tatheha pañcendriyadīpavr̥kṣā; jñānapradīptāḥ paravanta eva ॥

यथा हि राज्ञो बहवो ह्यमात्याः; पृथक्प्रमानं प्रवदन्ति युक्ताः । तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च; ज्ञानैकदेशः परमः स तेभ्यः ॥

yathā hi rājño bahavo hy amātyāḥ; pr̥thak pramānaṁ pravadanti yuktāḥ । tadvac charīreṣu bhavanti pañca; jñānaikadeśaḥ paramaḥ sa tebhyaḥ ॥

यथार्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा; मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चापः । गच्छन्ति चायान्ति च तन्यमाना;स्तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु ॥

yathārciṣo ’gneḥ pavanasya vegā; marīcayo ’rkasya nadīṣu cāpaḥ । gacchanti cāyānti ca tanyamānās; tadvac charīrāṇi śarīriṇāṁ tu ॥

यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा; धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काष्ठे । तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं; छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्यत् ॥

yathā ca kaś cit paraśuṁ gr̥hītvā; dhūmaṁ na paśyej jvalanaṁ ca kāṣṭhe । tadvac charīrodarapāṇipādaṁ; chittvā na paśyanti tato yad anyat ॥

तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य; धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात् । तद्वत्सुबुद्धिः सममिन्द्रियत्वा;द्बुधः परं पश्यति स्वं स्वभावम् ॥

tāny eva kāṣṭhāni yathā vimathya; dhūmaṁ ca paśyej jvalanaṁ ca yogāt । tadvat subuddhiḥ samam indriyatvād; budhaḥ paraṁ paśyati svaṁ svabhāvam ॥

यथात्मनोऽङ्गं पतितं पृथिव्यां; स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनोऽन्यत् । श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धि;र्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गमन्यत् ॥

yathātmano ’ṅgaṁ patitaṁ pr̥thivyāṁ; svapnāntare paśyati cātmano ’nyat । śrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhir; liṅgāt tathā gacchati liṅgam anyat ॥

उत्पत्तिवृद्धिक्षयसंनिपातै;र्न युज्यतेऽसौ परमः शरीरी । अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्य;द्गच्छत्यदृष्टः प्रतिसंधियोगात् ॥

utpattivr̥ddhikṣayasaṁnipātair; na yujyate ’sau paramaḥ śarīrī । anena liṅgena tu liṅgam anyad; gacchaty adr̥ṣṭaḥ pratisaṁdhiyogāt ॥

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो; न चापि संस्पर्शमुपैति किंचित् । न चापि तैः साधयतेऽथ कार्यं; ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान् ॥

na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano; na cāpi saṁsparśam upaiti kiṁ cit । na cāpi taiḥ sādhayate ’tha kāryaṁ; te taṁ na paśyanti sa paśyate tān ॥

यथा प्रदीपे ज्वलतोऽनलस्य; संतापजं रूपमुपैति किंचित् । न चान्तरं रूपगुणं बिभर्ति; तथैव तद्दृश्यते रूपमस्य ॥

yathā pradīpe jvalato ’nalasya; saṁtāpajaṁ rūpam upaiti kiṁ cit । na cāntaraṁ rūpaguṇaṁ bibharti; tathaiva tad dr̥śyate rūpam asya ॥

यथा मनुष्यः परिमुच्य काय;मदृश्यमन्यद्विशते शरीरम् । विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं; तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम् ॥

yathā manuṣyaḥ parimucya kāyam; adr̥śyam anyad viśate śarīram । visr̥jya bhūteṣu mahatsu dehaṁ; tadāśrayaṁ caiva bibharti rūpam ॥

खं वायुमग्निं सलिलं तथोर्वीं; समन्ततोऽभ्याविशते शरीरी । नानाश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः; श्रोत्रादयः पञ्च गुणाञ्श्रयन्ते ॥

khaṁ vāyum agniṁ salilaṁ tathorvīṁ; samantato ’bhyāviśate śarīrī । nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ; śrotrādayaḥ pañca guṇāñ śrayante ॥

श्रोत्रं खतो घ्राणमथो पृथिव्या;स्तेजोमयं रूपमथो विपाकः । जलाश्रयः स्वेद उक्तो रसश्च; वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च ॥

śrotraṁ khato ghrāṇam atho pr̥thivyās; tejomayaṁ rūpam atho vipākaḥ । jalāśrayaḥ sveda ukto rasaś ca; vāyvātmakaḥ sparśakr̥to guṇaś ca ॥

महत्सु भूतेषु वसन्ति पञ्च; पञ्चेन्द्रियार्थाश्च तथेन्द्रियेषु । सर्वाणि चैतानि मनोनुगानि; बुद्धिं मनोऽन्वेति मनः स्वभावम् ॥

mahatsu bhūteṣu vasanti pañca; pañcendriyārthāś ca tathendriyeṣu । sarvāṇi caitāni manonugāni; buddhiṁ mano ’nveti manaḥ svabhāvam ॥

शुभाशुभं कर्म कृतं यदस्य; तदेव प्रत्याददते स्वदेहे । मनोऽनुवर्तन्ति परावराणि; जलौकसः स्रोत इवानुकूलम् ॥

śubhāśubhaṁ karma kr̥taṁ yad asya; tad eva pratyādadate svadehe । mano ’nuvartanti parāvarāṇi; jalaukasaḥ srota ivānukūlam ॥

चलं यथा दृष्टिपथं परैति; सूक्ष्मं महद्रूपमिवाभिपाति । स्वरूपमालोचयते च रूपं; परं तथा बुद्धिपथं परैति ॥

calaṁ yathā dr̥ṣṭipathaṁ paraiti; sūkṣmaṁ mahad rūpam ivābhipāti । svarūpam ālocayate ca rūpaṁ; paraṁ tathā buddhipathaṁ paraiti ॥