Adhyāya 194

युधिष्ठिर उवाच । किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य च । भूतात्मा वा कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kiṁ phalaṁ jñānayogasya vedānāṁ niyamasya ca । bhūtātmā vā kathaṁ jñeyas tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मनोः प्रजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । manoḥ prajāpater vādaṁ maharṣeś ca br̥haspateḥ ॥

प्रजापतिं श्रेष्ठतमं पृथिव्यां; देवर्षिसंघप्रवरो महर्षिः । बृहस्पतिः प्रश्नमिमं पुराणं; पप्रच्छ शिष्योऽथ गुरुं प्रणम्य ॥

prajāpatiṁ śreṣṭhatamaṁ pr̥thivyāṁ; devarṣisaṁghapravaro maharṣiḥ । br̥haspatiḥ praśnam imaṁ purāṇaṁ; papraccha śiṣyo ’tha guruṁ praṇamya ॥

यत्कारणं मन्त्रविधिः प्रवृत्तो; ज्ञाने फलं यत्प्रवदन्ति विप्राः । यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं; तदुच्यतां मे भगवन्यथावत् ॥

yatkāraṇaṁ mantravidhiḥ pravr̥tto; jñāne phalaṁ yat pravadanti viprāḥ । yan mantraśabdair akr̥taprakāśaṁ; tad ucyatāṁ me bhagavan yathāvat ॥

यदर्थशास्त्रागममन्त्रविद्भि;र्यज्ञैरनेकैर्वरगोप्रदानैः । फलं महद्भिर्यदुपास्यते च; तत्किं कथं वा भविता क्व वा तत् ॥

yad arthaśāstrāgamamantravidbhir; yajñair anekair varagopradānaiḥ । phalaṁ mahadbhir yad upāsyate ca; tat kiṁ kathaṁ vā bhavitā kva vā tat ॥

मही महीजाः पवनोऽन्तरिक्षं; जलौकसश्चैव जलं दिवं च । दिवौकसश्चैव यतः प्रसूता;स्तदुच्यतां मे भगवन्पुराणम् ॥

mahī mahījāḥ pavano ’ntarikṣaṁ; jalaukasaś caiva jalaṁ divaṁ ca । divaukasaś caiva yataḥ prasūtās; tad ucyatāṁ me bhagavan purāṇam ॥

ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै; ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिः । न चाप्यहं वेद परं पुराणं; मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम् ॥

jñānaṁ yataḥ prārthayate naro vai; tatas tadarthā bhavati pravr̥ttiḥ । na cāpy ahaṁ veda paraṁ purāṇaṁ; mithyāpravr̥ttiṁ ca kathaṁ nu kuryām ॥

ऋक्सामसंघांश्च यजूंषि चाहं; छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम् । अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं; शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि ॥

r̥k sāmasaṁghāṁś ca yajūṁṣi cāhaṁ; chandāṁsi nakṣatragatiṁ niruktam । adhītya ca vyākaraṇaṁ sakalpaṁ; śikṣāṁ ca bhūtaprakr̥tiṁ na vedmi ॥

स मे भवाञ्शंसतु सर्वमेत;ज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदस्ति । यथा च देहाच्च्यवते शरीरी; पुनः शरीरं च यथाभ्युपैति ॥

sa me bhavāñ śaṁsatu sarvam etaj; jñāne phalaṁ karmaṇi vā yad asti । yathā ca dehāc cyavate śarīrī; punaḥ śarīraṁ ca yathābhyupaiti ॥

मनुरुवाच । यद्यत्प्रियं यस्य सुखं तदाहु;स्तदेव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम् । इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्या;देतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः । इष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेते;त्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः ॥

manur uvāca । yad yat priyaṁ yasya sukhaṁ tad āhus; tad eva duḥkhaṁ pravadanty aniṣṭam । iṣṭaṁ ca me syād itarac ca na syād; etatkr̥te karmavidhiḥ pravr̥ttaḥ । iṣṭaṁ tv aniṣṭaṁ ca na māṁ bhajetety; etatkr̥te jñānavidhiḥ pravr̥ttaḥ ॥

कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा; एभिर्विमुक्तः परमश्नुवीत । नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी; नरः प्रवृत्तो न परं प्रयाति । परं हि तत्कर्मपथादपेतं; निराशिषं ब्रह्मपरं ह्यवश्यम् ॥

kāmātmakāś chandasi karmayogā; ebhir vimuktaḥ param aśnuvīta । nānāvidhe karmapathe sukhārthī; naraḥ pravr̥tto na paraṁ prayāti । paraṁ hi tat karmapathād apetaṁ; nirāśiṣaṁ brahmaparaṁ hy avaśyam ॥

प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च; द्वावप्येतौ सत्पथौ लोकजुष्टौ । दृष्ट्वा कर्म शाश्वतं चान्तवच्च; मनस्त्यागः कारणं नान्यदस्ति ॥

prajāḥ sr̥ṣṭā manasā karmaṇā ca; dvāv apy etau satpathau lokajuṣṭau । dr̥ṣṭvā karma śāśvataṁ cāntavac ca; manastyāgaḥ kāraṇaṁ nānyad asti ॥

स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता; निशात्यये तमसा संवृतात्मा । ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं; कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम् ॥

svenātmanā cakṣur iva praṇetā; niśātyaye tamasā saṁvr̥tātmā । jñānaṁ tu vijñānaguṇena yuktaṁ; karmāśubhaṁ paśyati varjanīyam ॥

सर्पान्कुशाग्राणि तथोदपानं; ज्ञात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति । अज्ञानतस्तत्र पतन्ति मूढा; ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम् ॥

sarpān kuśāgrāṇi tathodapānaṁ; jñātvā manuṣyāḥ parivarjayanti । ajñānatas tatra patanti mūḍhā; jñāne phalaṁ paśya yathā viśiṣṭam ॥

कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो; यज्ञा यथोक्तास्त्वथ दक्षिणाश्च । अन्नप्रदानं मनसः समाधिः; पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति ॥

kr̥tsnas tu mantro vidhivat prayukto; yajñā yathoktās tv atha dakṣiṇāś ca । annapradānaṁ manasaḥ samādhiḥ; pañcātmakaṁ karmaphalaṁ vadanti ॥

गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदा;स्तस्मान्मन्त्रा मन्त्रमूलं हि कर्म । विधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः; फलस्य भोक्ता तु यथा शरीरी ॥

guṇātmakaṁ karma vadanti vedās; tasmān mantrā mantramūlaṁ hi karma । vidhir vidheyaṁ manasopapattiḥ; phalasya bhoktā tu yathā śarīrī ॥

शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः; स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैव । नरो नसंस्थानगतः प्रभुः स्या;देतत्फलं सिध्यति कर्मलोके ॥

śabdāś ca rūpāṇi rasāś ca puṇyāḥ; sparśāś ca gandhāś ca śubhās tathaiva । naro nasaṁsthānagataḥ prabhuḥ syād; etat phalaṁ sidhyati karmaloke ॥

यद्यच्छरीरेण करोति कर्म; शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत् । शरीरमेवायतनं सुखस्य; दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥

yad yac charīreṇa karoti karma; śarīrayuktaḥ samupāśnute tat । śarīram evāyatanaṁ sukhasya; duḥkhasya cāpy āyatanaṁ śarīram ॥

वाचा तु यत्कर्म करोति किंचि;द्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत् । मनस्तु यत्कर्म करोति किंचि;न्मनःस्थ एवायमुपाश्नुते तत् ॥

vācā tu yat karma karoti kiṁ cid; vācaiva sarvaṁ samupāśnute tat । manas tu yat karma karoti kiṁ cin; manaḥstha evāyam upāśnute tat ॥

यथागुणं कर्मगणं फलार्थी; करोत्ययं कर्मफले निविष्टः । तथा तथायं गुणसंप्रयुक्तः; शुभाशुभं कर्मफलं भुनक्ति ॥

yathāguṇaṁ karmagaṇaṁ phalārthī; karoty ayaṁ karmaphale niviṣṭaḥ । tathā tathāyaṁ guṇasaṁprayuktaḥ; śubhāśubhaṁ karmaphalaṁ bhunakti ॥

मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती; तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्म । शुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु; न तुष्यते वै परमः शरीरी ॥

matsyo yathā srota ivābhipātī; tathā kr̥taṁ pūrvam upaiti karma । śubhe tv asau tuṣyati duṣkr̥te tu; na tuṣyate vai paramaḥ śarīrī ॥

यतो जगत्सर्वमिदं प्रसूतं; ज्ञात्वात्मवन्तो व्यतियान्ति यत्तत् । यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं; तदुच्यमानं शृणु मे परं यत् ॥

yato jagat sarvam idaṁ prasūtaṁ; jñātvātmavanto vyatiyānti yat tat । yan mantraśabdair akr̥taprakāśaṁ; tad ucyamānaṁ śr̥ṇu me paraṁ yat ॥

रसैर्वियुक्तं विविधैश्च गन्धै;रशब्दमस्पर्शमरूपवच्च । अग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं; पञ्चप्रकारं ससृजे प्रजानाम् ॥

rasair viyuktaṁ vividhaiś ca gandhair; aśabdam asparśam arūpavac ca । agrāhyam avyaktam avarṇam ekaṁ; pañcaprakāraṁ sasr̥je prajānām ॥

न स्त्री पुमान्वापि नपुंसकं च; न सन्न चासत्सदसच्च तन्न । पश्यन्ति यद्ब्रह्मविदो मनुष्या;स्तदक्षरं न क्षरतीति विद्धि ॥

na strī pumān vāpi napuṁsakaṁ ca; na san na cāsat sadasac ca tan na । paśyanti yad brahmavido manuṣyās; tad akṣaraṁ na kṣaratīti viddhi ॥