Adhyāya 189

युधिष्ठिर उवाच । चातुराश्रम्यमुक्तं ते राजधर्मास्तथैव च । नानाश्रयाश्च बहव इतिहासाः पृथग्विधाः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । cāturāśramyam uktaṁ te rājadharmās tathaiva ca । nānāśrayāś ca bahava itihāsāḥ pr̥thagvidhāḥ ॥

श्रुतास्त्वत्तः कथाश्चैव धर्मयुक्ता महामते । संदेहोऽस्ति तु कश्चिन्मे तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

śrutās tvattaḥ kathāś caiva dharmayuktā mahāmate । saṁdeho ’sti tu kaś cin me tad bhavān vaktum arhati ॥

जापकानां फलावाप्तिं श्रोतुमिच्छामि भारत । किं फलं जपतामुक्तं क्व वा तिष्ठन्ति जापकाः ॥

jāpakānāṁ phalāvāptiṁ śrotum icchāmi bhārata । kiṁ phalaṁ japatām uktaṁ kva vā tiṣṭhanti jāpakāḥ ॥

जपस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि मेऽनघ । जापका इति किं चैतत्सांख्ययोगक्रियाविधिः ॥

japasya ca vidhiṁ kr̥tsnaṁ vaktum arhasi me ’nagha । jāpakā iti kiṁ caitat sāṁkhyayogakriyāvidhiḥ ॥

किं यज्ञविधिरेवैष किमेतज्जप्यमुच्यते । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥

kiṁ yajñavidhir evaiṣa kim etaj japyam ucyate । etan me sarvam ācakṣva sarvajño hy asi me mataḥ ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यमस्य यत्पुरा वृत्तं कालस्य ब्राह्मणस्य च ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । yamasya yat purā vr̥ttaṁ kālasya brāhmaṇasya ca ॥

संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं प्रति । वेदवादाभिनिर्वृत्ता शान्तिर्ब्रह्मण्यवस्थितौ । मार्गौ तावप्युभावेतौ संश्रितौ न च संश्रितौ ॥

saṁnyāsa eva vedānte vartate japanaṁ prati । vedavādābhinirvr̥ttā śāntir brahmaṇy avasthitau । mārgau tāv apy ubhāv etau saṁśritau na ca saṁśritau ॥

यथा संश्रूयते राजन्कारणं चात्र वक्ष्यते । मनःसमाधिरत्रापि तथेन्द्रियजयः स्मृतः ॥

yathā saṁśrūyate rājan kāraṇaṁ cātra vakṣyate । manaḥsamādhir atrāpi tathendriyajayaḥ smr̥taḥ ॥

सत्यमग्निपरीचारो विविक्तानां च सेवनम् । ध्यानं तपो दमः क्षान्तिरनसूया मिताशनम् ॥

satyam agniparīcāro viviktānāṁ ca sevanam । dhyānaṁ tapo damaḥ kṣāntir anasūyā mitāśanam ॥

विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शमः । एष प्रवृत्तको धर्मो निवृत्तकमथो शृणु ॥

viṣayapratisaṁhāro mitajalpas tathā śamaḥ । eṣa pravr̥ttako dharmo nivr̥ttakam atho śr̥ṇu ॥

यथा निवर्तते कर्म जपतो ब्रह्मचारिणः । एतत्सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्जयेत् । त्रिविधं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनाश्रयम् ॥

yathā nivartate karma japato brahmacāriṇaḥ । etat sarvam aśeṣeṇa yathoktaṁ parivarjayet । trividhaṁ mārgam āsādya vyaktāvyaktam anāśrayam ॥

कुशोच्चयनिषण्णः सन्कुशहस्तः कुशैः शिखी । चीरैः परिवृतस्तस्मिन्मध्ये छन्नः कुशैस्तथा ॥

kuśoccayaniṣaṇṇaḥ san kuśahastaḥ kuśaiḥ śikhī । cīraiḥ parivr̥tas tasmin madhye channaḥ kuśais tathā ॥

विषयेभ्यो नमस्कुर्याद्विषयान्न च भावयेत् । साम्यमुत्पाद्य मनसो मनस्येव मनो दधत् ॥

viṣayebhyo namaskuryād viṣayān na ca bhāvayet । sāmyam utpādya manaso manasy eva mano dadhat ॥

तद्धिया ध्यायति ब्रह्म जपन्वै संहितां हिताम् । संन्यस्यत्यथ वा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः ॥

tad dhiyā dhyāyati brahma japan vai saṁhitāṁ hitām । saṁnyasyaty atha vā tāṁ vai samādhau paryavasthitaḥ ॥

ध्यानमुत्पादयत्यत्र संहिताबलसंश्रयात् । शुद्धात्मा तपसा दान्तो निवृत्तद्वेषकामवान् ॥

dhyānam utpādayaty atra saṁhitābalasaṁśrayāt । śuddhātmā tapasā dānto nivr̥ttadveṣakāmavān ॥

अरागमोहो निर्द्वंद्वो न शोचति न सज्जते । न कर्ताकरणीयानां न कार्याणामिति स्थितिः ॥

arāgamoho nirdvaṁdvo na śocati na sajjate । na kartākaraṇīyānāṁ na kāryāṇām iti sthitiḥ ॥

न चाहंकारयोगेन मनः प्रस्थापयेत्क्वचित् । न चात्मग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रियः ॥

na cāhaṁkārayogena manaḥ prasthāpayet kva cit । na cātmagrahaṇe yukto nāvamānī na cākriyaḥ ॥

ध्यानक्रियापरो युक्तो ध्यानवान्ध्याननिश्चयः । ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात् ॥

dhyānakriyāparo yukto dhyānavān dhyānaniścayaḥ । dhyāne samādhim utpādya tad api tyajati kramāt ॥

स वै तस्यामवस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखी । निरीहस्त्यजति प्राणान्ब्राह्मीं संश्रयते तनुम् ॥

sa vai tasyām avasthāyāṁ sarvatyāgakr̥taḥ sukhī । nirīhas tyajati prāṇān brāhmīṁ saṁśrayate tanum ॥

अथ वा नेच्छते तत्र ब्रह्मकायनिषेवणम् । उत्क्रामति च मार्गस्थो नैव क्वचन जायते ॥

atha vā necchate tatra brahmakāyaniṣevaṇam । utkrāmati ca mārgastho naiva kva cana jāyate ॥

आत्मबुद्धिं समास्थाय शान्तीभूतो निरामयः । अमृतं विरजःशुद्धमात्मानं प्रतिपद्यते ॥

ātmabuddhiṁ samāsthāya śāntībhūto nirāmayaḥ । amr̥taṁ virajaḥśuddham ātmānaṁ pratipadyate ॥