Adhyāya 188

भीष्म उवाच । हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम् । यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्ति परमर्षयः ॥

bhīṣma uvāca । hanta vakṣyāmi te pārtha dhyānayogaṁ caturvidham । yaṁ jñātvā śāśvatīṁ siddhiṁ gacchanti paramarṣayaḥ ॥

यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः । महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः ॥

yathā svanuṣṭhitaṁ dhyānaṁ tathā kurvanti yoginaḥ । maharṣayo jñānatr̥ptā nirvāṇagatamānasāḥ ॥

नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः । जन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्यवस्थिताः ॥

nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṁsāradoṣataḥ । janmadoṣaparikṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ ॥

निर्द्वंद्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता नित्यमाश्रिताः । असङ्गीन्यविवादीनि मनःशान्तिकराणि च ॥

nirdvaṁdvā nityasattvasthā vimuktā nityam āśritāḥ । asaṅgīny avivādīni manaḥśāntikarāṇi ca ॥

तत्र स्वाध्यायसंश्लिष्टमेकाग्रं धारयेन्मनः । पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः ॥

tatra svādhyāyasaṁśliṣṭam ekāgraṁ dhārayen manaḥ । piṇḍīkr̥tyendriyagrāmam āsīnaḥ kāṣṭhavan muniḥ ॥

शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण स्पर्शं त्वचा न वेदयेत् । रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा ॥

śabdaṁ na vindec chrotreṇa sparśaṁ tvacā na vedayet । rūpaṁ na cakṣuṣā vidyāj jihvayā na rasāṁs tathā ॥

घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्ध्यानेन योगवित् । पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान् ॥

ghreyāṇy api ca sarvāṇi jahyād dhyānena yogavit । pañcavargapramāthīni necchec caitāni vīryavān ॥

ततो मनसि संसज्य पञ्चवर्गं विचक्षणः । समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चभिः ॥

tato manasi saṁsajya pañcavargaṁ vicakṣaṇaḥ । samādadhyān mano bhrāntam indriyaiḥ saha pañcabhiḥ ॥

विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम् । पूर्वे ध्यानपथे धीरः समादध्यान्मनोऽन्तरम् ॥

visaṁcāri nirālambaṁ pañcadvāraṁ calācalam । pūrve dhyānapathe dhīraḥ samādadhyān mano ’ntaram ॥

इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् । एष ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः ॥

indriyāṇi manaś caiva yadā piṇḍīkaroty ayam । eṣa dhyānapathaḥ pūrvo mayā samanuvarṇitaḥ ॥

तस्य तत्पूर्वसंरुद्धं मनःषष्ठमनन्तरम् । स्फुरिष्यति समुद्भ्रान्तं विद्युदम्बुधरे यथा ॥

tasya tat pūrvasaṁruddhaṁ manaḥṣaṣṭham anantaram । sphuriṣyati samudbhrāntaṁ vidyud ambudhare yathā ॥

जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः । एवमेवास्य तच्चित्तं भवति ध्यानवर्त्मनि ॥

jalabindur yathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataś calaḥ । evam evāsya tac cittaṁ bhavati dhyānavartmani ॥

समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति । पुनर्वायुपथं भ्रान्तं मनो भवति वायुवत् ॥

samāhitaṁ kṣaṇaṁ kiṁ cid dhyānavartmani tiṣṭhati । punar vāyupathaṁ bhrāntaṁ mano bhavati vāyuvat ॥

अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरः । समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित् ॥

anirvedo gatakleśo gatatandrīr amatsaraḥ । samādadhyāt punaś ceto dhyānena dhyānayogavit ॥

विचारश्च वितर्कश्च विवेकश्चोपजायते । मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः ॥

vicāraś ca vitarkaś ca vivekaś copajāyate । muneḥ samādadhānasya prathamaṁ dhyānam āditaḥ ॥

मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् । न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम् ॥

manasā kliśyamānas tu samādhānaṁ ca kārayet । na nirvedaṁ munir gacchet kuryād evātmano hitam ॥

पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः । सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनाम् ॥

pāṁsubhasmakarīṣāṇāṁ yathā vai rāśayaś citāḥ । sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanām ॥

किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम् । क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम् ॥

kiṁ cit snigdhaṁ yathā ca syāc chuṣkacūrṇam abhāvitam । kramaśas tu śanair gacchet sarvaṁ tat paribhāvanam ॥

एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत् । संहरेत्क्रमशश्चैव स सम्यक्प्रशमिष्यति ॥

evam evendriyagrāmaṁ śanaiḥ saṁparibhāvayet । saṁharet kramaśaś caiva sa samyak praśamiṣyati ॥

स्वयमेव मनश्चैव पञ्चवर्गश्च भारत । पूर्वं ध्यानपथं प्राप्य नित्ययोगेन शाम्यति ॥

svayam eva manaś caiva pañcavargaś ca bhārata । pūrvaṁ dhyānapathaṁ prāpya nityayogena śāmyati ॥

न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् । सुखमेष्यति तत्तस्य यदेवं संयतात्मनः ॥

na tat puruṣakāreṇa na ca daivena kena cit । sukham eṣyati tat tasya yad evaṁ saṁyatātmanaḥ ॥

सुखेन तेन संयुक्तो रंस्यते ध्यानकर्मणि । गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम् ॥

sukhena tena saṁyukto raṁsyate dhyānakarmaṇi । gacchanti yogino hy evaṁ nirvāṇaṁ tan nirāmayam ॥