Adhyāya 183

भृगुरुवाच । सत्यं ब्रह्म तपः सत्यं सत्यं सृजति च प्रजाः । सत्येन धार्यते लोकः स्वर्गं सत्येन गच्छति ॥

bhr̥gur uvāca । satyaṁ brahma tapaḥ satyaṁ satyaṁ sr̥jati ca prajāḥ । satyena dhāryate lokaḥ svargaṁ satyena gacchati ॥

अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः । तमोग्रस्ता न पश्यन्ति प्रकाशं तमसावृतम् ॥

anr̥taṁ tamaso rūpaṁ tamasā nīyate hy adhaḥ । tamograstā na paśyanti prakāśaṁ tamasāvr̥tam ॥

स्वर्गः प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च । सत्यानृतात्तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः ॥

svargaḥ prakāśa ity āhur narakaṁ tama eva ca । satyānr̥tāt tad ubhayaṁ prāpyate jagatīcaraiḥ ॥

तत्र त्वेवंविधा वृत्तिर्लोके सत्यानृता भवेत् । धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखं सुखं तथा ॥

tatra tv evaṁvidhā vr̥ttir loke satyānr̥tā bhavet । dharmādharmau prakāśaś ca tamo duḥkhaṁ sukhaṁ tathā ॥

तत्र यत्सत्यं स धर्मो यो धर्मः स प्रकाशो यः प्रकाशस्तत्सुखमिति । तत्र यदनृतं सोऽधर्मो योऽधर्मस्तत्तमो यत्तमस्तद्दुःखमिति ॥

tatra yat satyaṁ sa dharmo yo dharmaḥ sa prakāśo yaḥ prakāśas tat sukham iti । tatra yad anr̥taṁ so ’dharmo yo ’dharmas tat tamo yat tamas tad duḥkham iti ॥

अत्रोच्यते । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः । लोकसृष्टिं प्रपश्यन्तो न मुह्यन्ति विचक्षणाः ॥

atrocyate । śārīrair mānasair duḥkhaiḥ sukhaiś cāpy asukhodayaiḥ । lokasr̥ṣṭiṁ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ ॥

तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः । सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च ॥

tatra duḥkhavimokṣārthaṁ prayateta vicakṣaṇaḥ । sukhaṁ hy anityaṁ bhūtānām iha loke paratra ca ॥

राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते । तथा तमोभिभूतानां भूतानां भ्रश्यते सुखम् ॥

rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate । tathā tamobhibhūtānāṁ bhūtānāṁ bhraśyate sukham ॥

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यते शारीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके सर्वारम्भप्रवृत्तयः सुखार्था अभिधीयन्ते । न ह्यतस्त्रिवर्गफलं विशिष्टतरमस्ति । स एष काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थयोरारम्भस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजना ॥

tat khalu dvividhaṁ sukham ucyate śārīraṁ mānasaṁ ca । iha khalv amuṣmiṁś ca loke sarvārambhapravr̥ttayaḥ sukhārthā abhidhīyante । na hy atas trivargaphalaṁ viśiṣṭataram asti । sa eṣa kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthayor ārambhas taddhetur asyotpattiḥ sukhaprayojanā ॥

भरद्वाज उवाच । यदेतद्भवताभिहितं सुखानां परमाः स्त्रिय इति तन्न गृह्णीमः । न ह्येषामृषीणां महति स्थितानामप्राप्य एष गुणविशेषो न चैनमभिलषन्ति । श्रूयते च भगवांस्त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्ठति । ब्रह्मचारी न कामसुखेष्वात्मानमवदधाति । अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनङ्गत्वेन शममनयत् । तस्माद्ब्रूमो न महात्मभिरयं प्रतिगृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुण इति नैतद्भगवतः प्रत्येमि । भगवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति । लोकप्रवादोऽपि च भवति द्विविधः फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यते दुष्कृताद्दुःखमिति । अत्रोच्यताम् ॥

bharadvāja uvāca । yad etad bhavatābhihitaṁ sukhānāṁ paramāḥ striya iti tan na gr̥hṇīmaḥ । na hy eṣām r̥ṣīṇāṁ mahati sthitānām aprāpya eṣa guṇaviśeṣo na cainam abhilaṣanti । śrūyate ca bhagavāṁs trilokakr̥d brahmā prabhur ekākī tiṣṭhati । brahmacārī na kāmasukheṣv ātmānam avadadhāti । api ca bhagavān viśveśvara umāpatiḥ kāmam abhivartamānam anaṅgatvena śamam anayat । tasmād brūmo na mahātmabhir ayaṁ pratigr̥hīto na tv eṣa tāvad viśiṣṭo guṇa iti naitad bhagavataḥ pratyemi । bhagavatā tūktaṁ sukhānāṁ paramāḥ striya iti । lokapravādo ’pi ca bhavati dvividhaḥ phalodayaḥ sukr̥tāt sukham avāpyate duṣkr̥tād duḥkham iti । atrocyatām ॥

भृगुरुवाच । अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तन्ते न धर्मम् । क्रोधलोभमोहमानानृतादिभिरवच्छन्ना न खल्वस्मिँल्लोके न चामुत्र सुखमाप्नुवन्ति । विविधव्याधिगणोपतापैरवकीर्यन्ते । वधबन्धरोगपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यन्ते । चण्डवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यन्ते । बन्धुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शोकैरभिभूयन्ते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति ॥

bhr̥gur uvāca । anr̥tāt khalu tamaḥ prādurbhūtaṁ tamograstā adharmam evānuvartante na dharmam । krodhalobhamohamānānr̥tādibhir avacchannā na khalv asmim̐l loke na cāmutra sukham āpnuvanti । vividhavyādhigaṇopatāpair avakīryante । vadhabandharogaparikleśādibhiś ca kṣutpipāsāśramakr̥tair upatāpair upatapyante । caṇḍavātātyuṣṇātiśītakr̥taiś ca pratibhayaiḥ śārīrair duḥkhair upatapyante । bandhudhanavināśaviprayogakr̥taiś ca mānasaiḥ śokair abhibhūyante jarāmr̥tyukr̥taiś cānyair iti ॥

यस्त्वेतैः शारीरैर्मानसैर्दुःखैर्न स्पृश्यते स सुखं वेद । न चैते दोषाः स्वर्गे प्रादुर्भवन्ति । तत्र भवति खलु ॥

yas tv etaiḥ śārīrair mānasair duḥkhair na spr̥śyate sa sukhaṁ veda । na caite doṣāḥ svarge prādurbhavanti । tatra bhavati khalu ॥

सुसुखः पवनः स्वर्गे गन्धश्च सुरभिस्तथा । क्षुत्पिपासाश्रमो नास्ति न जरा न च पापकम् ॥

susukhaḥ pavanaḥ svarge gandhaś ca surabhis tathā । kṣutpipāsāśramo nāsti na jarā na ca pāpakam ॥

नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् । नरके दुःखमेवाहुः समं तु परमं पदम् ॥

nityam eva sukhaṁ svarge sukhaṁ duḥkham ihobhayam । narake duḥkham evāhuḥ samaṁ tu paramaṁ padam ॥

पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः । पुमान्प्रजापतिस्तत्र शुक्रं तेजोमयं विदुः ॥

pr̥thivī sarvabhūtānāṁ janitrī tadvidhāḥ striyaḥ । pumān prajāpatis tatra śukraṁ tejomayaṁ viduḥ ॥

इत्येतल्लोकनिर्माणं ब्रह्मणा विहितं पुरा । प्रजा विपरिवर्तन्ते स्वैः स्वैः कर्मभिरावृताः ॥

ity etal lokanirmāṇaṁ brahmaṇā vihitaṁ purā । prajā viparivartante svaiḥ svaiḥ karmabhir āvr̥tāḥ ॥