Adhyāya 184

भरद्वाज उवाच । दानस्य किं फलं प्राहुर्धर्मस्य चरितस्य च । तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च ॥

bharadvāja uvāca । dānasya kiṁ phalaṁ prāhur dharmasya caritasya ca । tapasaś ca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca ॥

भृगुरुवाच । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शान्तिरुत्तमा । दानेन भोग इत्याहुस्तपसा सर्वमाप्नुयात् ॥

bhr̥gur uvāca । hutena śāmyate pāpaṁ svādhyāye śāntir uttamā । dānena bhoga ity āhus tapasā sarvam āpnuyāt ॥

दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च । सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति ॥

dānaṁ tu dvividhaṁ prāhuḥ paratrārtham ihaiva ca । sadbhyo yad dīyate kiṁ cit tat paratropatiṣṭhati ॥

असत्सु दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमाप्यते ॥

asatsu dīyate yat tu tad dānam iha bhujyate । yādr̥śaṁ dīyate dānaṁ tādr̥śaṁ phalam āpyate ॥

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

bharadvāja uvāca । kiṁ kasya dharmacaraṇaṁ kiṁ vā dharmasya lakṣaṇam । dharmaḥ katividho vāpi tad bhavān vaktum arhati ॥

भृगुरुवाच । स्वधर्मचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीषिणः । तेषां धर्मफलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यति ॥

bhr̥gur uvāca । svadharmacaraṇe yuktā ye bhavanti manīṣiṇaḥ । teṣāṁ dharmaphalāvāptir yo ’nyathā sa vimuhyati ॥

भरद्वाज उवाच । यदेतच्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे य आचारास्तान्मे वक्तुमिहार्हसि ॥

bharadvāja uvāca । yad etac cāturāśramyaṁ brahmarṣivihitaṁ purā । teṣāṁ sve sve ya ācārās tān me vaktum ihārhasi ॥

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता लोकहितमनुतिष्ठता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्दिष्टाः । तत्र गुरुकुलवासमेव तावत्प्रथममाश्रममुदाहरन्ति । सम्यगत्र शौचसंस्कारविनयनियमप्रणीतो विनीतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तन्द्रालस्ये गुरोरभिवादनवेदाभ्यासश्रवणपवित्रीकृतान्तरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषानित्यो भैक्षादिसर्वनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिर्देशानुष्ठानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥

bhr̥gur uvāca । pūrvam eva bhagavatā lokahitam anutiṣṭhatā dharmasaṁrakṣaṇārtham āśramāś catvāro ’bhinirdiṣṭāḥ । tatra gurukulavāsam eva tāvat prathamam āśramam udāharanti । samyag atra śaucasaṁskāravinayaniyamapraṇīto vinītātmā ubhe saṁdhye bhāskarāgnidaivatāny upasthāya vihāya tandrālasye guror abhivādanavedābhyāsaśravaṇapavitrīkr̥tāntarātmā triṣavaṇam upaspr̥śya brahmacaryāgniparicaraṇaguruśuśrūṣānityo bhaikṣādisarvaniveditāntarātmā guruvacananirdeśānuṣṭhānāpratikūlo guruprasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt ॥

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमवाप्नुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिध्यते चास्य मानसम् ॥

bhavati cātra ślokaḥ । guruṁ yas tu samārādhya dvijo vedam avāpnuyāt । tasya svargaphalāvāptiḥ sidhyate cāsya mānasam ॥

गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदन्ति । तस्य समुदाचारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृत्तानां सदाराणां सहधर्मचर्याफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते । धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्यत्र त्रिवर्गसाधनमवेक्ष्यागर्हितेन कर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायप्रकर्षोपलब्धेन ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्रिसारगतेन वा हव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं प्रवर्तयेत् । तद्धि सर्वाश्रमाणां मूलमुदाहरन्ति । गुरुकुलवासिनः परिव्राजका ये चान्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्ठायिनस्तेषामप्यत एव भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते ॥

gārhasthyaṁ khalu dvitīyam āśramaṁ vadanti । tasya samudācāralakṣaṇaṁ sarvam anuvyākhyāsyāmaḥ । samāvr̥ttānāṁ sadārāṇāṁ sahadharmacaryāphalārthināṁ gr̥hāśramo vidhīyate । dharmārthakāmāvāptir hy atra trivargasādhanam avekṣyāgarhitena karmaṇā dhanāny ādāya svādhyāyaprakarṣopalabdhena brahmarṣinirmitena vā adrisāragatena vā havyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gr̥hastho gārhasthyaṁ pravartayet । tad dhi sarvāśramāṇāṁ mūlam udāharanti । gurukulavāsinaḥ parivrājakā ye cānye saṁkalpitavrataniyamadharmānuṣṭhāyinas teṣām apy ata eva bhikṣābalisaṁvibhāgāḥ pravartante ॥

वानप्रस्थानां द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्यदर्शनाः स्वाध्यायप्रसङ्गिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति । तेषां प्रत्युत्थानाभिवादनानसूयावाक्प्रदानसौमुख्यशक्त्यासनशयनाभ्यवहारसत्क्रियाश्चेति ॥

vānaprasthānāṁ dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalv ete sādhavaḥ sādhupathyadarśanāḥ svādhyāyaprasaṅginas tīrthābhigamanadeśadarśanārthaṁ pr̥thivīṁ paryaṭanti । teṣāṁ pratyutthānābhivādanānasūyāvākpradānasaumukhyaśaktyāsanaśayanābhyavahārasatkriyāś ceti ॥

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥

bhavati cātra ślokaḥ । atithir yasya bhagnāśo gr̥hāt pratinivartate । sa dattvā duṣkr̥taṁ tasmai puṇyam ādāya gacchati ॥

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो वेदाभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः । अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥

api cātra yajñakriyābhir devatāḥ prīyante nivāpena pitaro vedābhyāsaśravaṇadhāraṇena r̥ṣayaḥ । apatyotpādanena prajāpatir iti ॥

श्लोकौ चात्र भवतः । वत्सलाः सर्वभूतानां वाच्याः श्रोत्रसुखा गिरः । परिवादोपघातौ च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥

ślokau cātra bhavataḥ । vatsalāḥ sarvabhūtānāṁ vācyāḥ śrotrasukhā giraḥ । parivādopaghātau ca pāruṣyaṁ cātra garhitam ॥

अवज्ञानमहंकारो दम्भश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोधः सर्वाश्रमगतं तपः ॥

avajñānam ahaṁkāro dambhaś caiva vigarhitaḥ । ahiṁsā satyam akrodhaḥ sarvāśramagataṁ tapaḥ ॥

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गगन्धोपभोगनृत्तगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनाभिरामसंदर्शनानां प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यपेयलेह्यचोष्याणामभ्यवहार्याणां विविधानामुपभोगः स्वदारविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति ॥

api cātra mālyābharaṇavastrābhyaṅgagandhopabhoganr̥ttagītavāditraśrutisukhanayanābhirāmasaṁdarśanānāṁ prāptir bhakṣyabhojyapeyalehyacoṣyāṇām abhyavahāryāṇāṁ vividhānām upabhogaḥ svadāravihārasaṁtoṣaḥ kāmasukhāvāptir iti ॥

त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥

trivargaguṇanirvr̥ttir yasya nityaṁ gr̥hāśrame । sa sukhāny anubhūyeha śiṣṭānāṁ gatim āpnuyāt ॥

उञ्छवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्मचरणे रतः । त्यक्तकामसुखारम्भस्तस्य स्वर्गो न दुर्लभः ॥

uñchavr̥ttir gr̥hastho yaḥ svadharmacaraṇe rataḥ । tyaktakāmasukhārambhas tasya svargo na durlabhaḥ ॥