Adhyāya 181

भृगुरुवाच । असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोभिनिर्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥

bhr̥gur uvāca । asr̥jad brāhmaṇān eva pūrvaṁ brahmā prajāpatiḥ । ātmatejobhinirvr̥ttān bhāskarāgnisamaprabhān ॥

ततः सत्यं च धर्मं च तपो ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥

tataḥ satyaṁ ca dharmaṁ ca tapo brahma ca śāśvatam । ācāraṁ caiva śaucaṁ ca svargāya vidadhe prabhuḥ ॥

देवदानवगन्धर्वदैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥

devadānavagandharvadaityāsuramahoragāḥ । yakṣarākṣasanāgāś ca piśācā manujās tathā ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम । ये चान्ये भूतसंघानां संघास्तांश्चापि निर्ममे ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama । ye cānye bhūtasaṁghānāṁ saṁghās tāṁś cāpi nirmame ॥

ब्राह्मणानां सितो वर्णः क्षत्रियाणां तु लोहितः । वैश्यानां पीतको वर्णः शूद्राणामसितस्तथा ॥

brāhmaṇānāṁ sito varṇaḥ kṣatriyāṇāṁ tu lohitaḥ । vaiśyānāṁ pītako varṇaḥ śūdrāṇām asitas tathā ॥

भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभज्यते । सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकरः ॥

bharadvāja uvāca । cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhajyate । sarveṣāṁ khalu varṇānāṁ dr̥śyate varṇasaṁkaraḥ ॥

कामः क्रोधो भयं लोभः शोकश्चिन्ता क्षुधा श्रमः । सर्वेषां नः प्रभवति कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥

kāmaḥ krodho bhayaṁ lobhaḥ śokaś cintā kṣudhā śramaḥ । sarveṣāṁ naḥ prabhavati kasmād varṇo vibhajyate ॥

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्तं सशोणितम् । तनुः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥

svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pittaṁ saśoṇitam । tanuḥ kṣarati sarveṣāṁ kasmād varṇo vibhajyate ॥

जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥

jaṅgamānām asaṁkhyeyāḥ sthāvarāṇāṁ ca jātayaḥ । teṣāṁ vividhavarṇānāṁ kuto varṇaviniścayaḥ ॥

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्राह्ममिदं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम् ॥

bhr̥gur uvāca । na viśeṣo ’sti varṇānāṁ sarvaṁ brāhmam idaṁ jagat । brahmaṇā pūrvasr̥ṣṭaṁ hi karmabhir varṇatāṁ gatam ॥

कामभोगप्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधनाः प्रियसाहसाः । त्यक्तस्वधर्मा रक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥

kāmabhogapriyās tīkṣṇāḥ krodhanāḥ priyasāhasāḥ । tyaktasvadharmā raktāṅgās te dvijāḥ kṣatratāṁ gatāḥ ॥

गोषु वृत्तिं समाधाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्मं नानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥

goṣu vr̥ttiṁ samādhāya pītāḥ kr̥ṣyupajīvinaḥ । svadharmaṁ nānutiṣṭhanti te dvijā vaiśyatāṁ gatāḥ ॥

हिंसानृतप्रिया लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥

hiṁsānr̥tapriyā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ । kr̥ṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭās te dvijāḥ śūdratāṁ gatāḥ ॥

इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । धर्मो यज्ञक्रिया चैषां नित्यं न प्रतिषिध्यते ॥

ity etaiḥ karmabhir vyastā dvijā varṇāntaraṁ gatāḥ । dharmo yajñakriyā caiṣāṁ nityaṁ na pratiṣidhyate ॥

वर्णाश्चत्वार एते हि येषां ब्राह्मी सरस्वती । विहिता ब्रह्मणा पूर्वं लोभात्त्वज्ञानतां गताः ॥

varṇāś catvāra ete hi yeṣāṁ brāhmī sarasvatī । vihitā brahmaṇā pūrvaṁ lobhāt tv ajñānatāṁ gatāḥ ॥

ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति । ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा ॥

brāhmaṇā dharmatantrasthās tapas teṣāṁ na naśyati । brahma dhārayatāṁ nityaṁ vratāni niyamāṁs tathā ॥

ब्रह्म चैतत्पुरा सृष्टं ये न जानन्त्यतद्विदः । तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र हि जातयः ॥

brahma caitat purā sr̥ṣṭaṁ ye na jānanty atadvidaḥ । teṣāṁ bahuvidhās tv anyās tatra tatra hi jātayaḥ ॥

पिशाचा राक्षसाः प्रेता बहुधा म्लेच्छजातयः । प्रनष्टज्ञानविज्ञानाः स्वच्छन्दाचारचेष्टिताः ॥

piśācā rākṣasāḥ pretā bahudhā mlecchajātayaḥ । pranaṣṭajñānavijñānāḥ svacchandācāraceṣṭitāḥ ॥

प्रजा ब्राह्मणसंस्काराः स्वधर्मकृतनिश्चयाः । ऋषिभिः स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परैः ॥

prajā brāhmaṇasaṁskārāḥ svadharmakr̥taniścayāḥ । r̥ṣibhiḥ svena tapasā sr̥jyante cāpare paraiḥ ॥

आदिदेवसमुद्भूता ब्रह्ममूलाक्षयाव्यया । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा ॥

ādidevasamudbhūtā brahmamūlākṣayāvyayā । sā sr̥ṣṭir mānasī nāma dharmatantraparāyaṇā ॥