Adhyāya 180

भृगुरुवाच । न प्रणाशोऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥

bhr̥gur uvāca । na praṇāśo ’sti jīvānāṁ dattasya ca kr̥tasya ca । yāti dehāntaraṁ prāṇī śarīraṁ tu viśīryate ॥

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः ॥

na śarīrāśrito jīvas tasmin naṣṭe praṇaśyati । yathā samitsu dagdhāsu na praṇaśyati pāvakaḥ ॥

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तथा तस्य यदि नाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते ॥

bharadvāja uvāca । agner yathā tathā tasya yadi nāśo na vidyate । indhanasyopayogānte sa cāgnir nopalabhyate ॥

नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते ॥

naśyatīty eva jānāmi śāntam agnim anindhanam । gatir yasya pramāṇaṁ vā saṁsthānaṁ vā na dr̥śyate ॥

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगान्ते सन्नेवाग्निर्न दृश्यते । आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः ॥

bhr̥gur uvāca । samidhām upayogānte sann evāgnir na dr̥śyate । ākāśānugatatvād dhi durgrahaḥ sa nirāśrayaḥ ॥

तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः । न गृह्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः ॥

tathā śarīrasaṁtyāge jīvo hy ākāśavat sthitaḥ । na gr̥hyate susūkṣmatvād yathā jyotir na saṁśayaḥ ॥

प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् । वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् ॥

prāṇān dhārayate hy agniḥ sa jīva upadhāryatām । vāyusaṁdhāraṇo hy agnir naśyaty ucchvāsanigrahāt ॥

तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तदचेतनम् । पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः ॥

tasmin naṣṭe śarīrāgnau śarīraṁ tad acetanam । patitaṁ yāti bhūmitvam ayanaṁ tasya hi kṣitiḥ ॥

जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च । आकाशं पवनोऽभ्येति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तत्र त्रयाणामेकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम् ॥

jaṅgamānāṁ hi sarveṣāṁ sthāvarāṇāṁ tathaiva ca । ākāśaṁ pavano ’bhyeti jyotis tam anugacchati । tatra trayāṇām ekatvaṁ dvayaṁ bhūmau pratiṣṭhitam ॥

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः ॥

yatra khaṁ tatra pavanas tatrāgnir yatra mārutaḥ । amūrtayas te vijñeyā āpo mūrtās tathā kṣitiḥ ॥

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥

bharadvāja uvāca । yady agnimārutau bhūmiḥ kham āpaś ca śarīriṣu । jīvaḥ kiṁlakṣaṇas tatrety etad ācakṣva me ’nagha ॥

पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते । शरीरे प्राणिनां जीवं ज्ञातुमिच्छामि यादृशम् ॥

pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṁyute । śarīre prāṇināṁ jīvaṁ jñātum icchāmi yādr̥śam ॥

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥

māṁsaśoṇitasaṁghāte medaḥsnāyvasthisaṁcaye । bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate ॥

यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम् ॥

yady ajīvaṁ śarīraṁ tu pañcabhūtasamanvitam । śārīre mānase duḥkhe kas tāṁ vedayate rujam ॥

शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥

śr̥ṇoti kathitaṁ jīvaḥ karṇābhyāṁ na śr̥ṇoti tat । maharṣe manasi vyagre tasmāj jīvo nirarthakaḥ ॥

सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले तद्धि पश्यन्नपि न पश्यति ॥

sarvaṁ paśyati yad dr̥śyaṁ manoyuktena cakṣuṣā । manasi vyākule tad dhi paśyann api na paśyati ॥

न पश्यति न च ब्रूते न शृणोति न जिघ्रति । न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥

na paśyati na ca brūte na śr̥ṇoti na jighrati । na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ ॥

हृष्यति क्रुध्यति च कः शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः ॥

hr̥ṣyati krudhyati ca kaḥ śocaty udvijate ca kaḥ । icchati dhyāyati dveṣṭi vācam īrayate ca kaḥ ॥

भृगुरुवाच । न पञ्चसाधारणमत्र किंचि;च्छरीरमेको वहतेऽन्तरात्मा । स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतिं च; स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च येऽन्ये ॥

bhr̥gur uvāca । na pañcasādhāraṇam atra kiṁ cic; charīram eko vahate ’ntarātmā । sa vetti gandhāṁś ca rasāñ śrutiṁ ca; sparśaṁ ca rūpaṁ ca guṇāś ca ye ’nye ॥

पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी; स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मा । स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र; तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहः ॥

pañcātmake pañcaguṇapradarśī; sa sarvagātrānugato ’ntarātmā । sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra; tadviprayogāt tu na vetti dehaḥ ॥

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पावके । तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा स नश्यति ॥

yadā na rūpaṁ na sparśo noṣmabhāvaś ca pāvake । tadā śānte śarīrāgnau dehaṁ tyaktvā sa naśyati ॥

अम्मयं सर्वमेवेदमापो मूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥

ammayaṁ sarvam evedam āpo mūrtiḥ śarīriṇām । tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakr̥t ॥

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे ॥

ātmānaṁ taṁ vijānīhi sarvalokahitātmakam । tasmin yaḥ saṁśrito dehe hy abbindur iva puṣkare ॥

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान् ॥

kṣetrajñaṁ taṁ vijānīhi nityaṁ lokahitātmakam । tamo rajaś ca sattvaṁ ca viddhi jīvaguṇān imān ॥

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । ततः परं क्षेत्रविदं वदन्ति; प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥

sacetanaṁ jīvaguṇaṁ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam । tataḥ paraṁ kṣetravidaṁ vadanti; prāvartayad yo bhuvanāni sapta ॥

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे; मिथ्यैतदाहुर्मृत इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥

na jīvanāśo ’sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mr̥ta ity abuddhāḥ । jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ ॥

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥

evaṁ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaś carati saṁvr̥taḥ । dr̥śyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ ॥

तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः । लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥

taṁ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṁ budhaḥ । laghvāhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani ॥

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते ॥

cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham । prasannātmātmani sthitvā sukham akṣayam aśnute ॥

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥

mānaso ’gniḥ śarīreṣu jīva ity abhidhīyate । sr̥ṣṭiḥ prajāpater eṣā bhūtādhyātmaviniścaye ॥