Adhyāya 178

भरद्वाज उवाच । पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् । अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥

bharadvāja uvāca । pārthivaṁ dhātum āśritya śārīro ’gniḥ kathaṁ bhavet । avakāśaviśeṣeṇa kathaṁ vartayate ’nilaḥ ॥

भृगुरुवाच । वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ । प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली ॥

bhr̥gur uvāca । vāyor gatim ahaṁ brahman kīrtayiṣyāmi te ’nagha । prāṇinām anilo dehān yathā ceṣṭayate balī ॥

श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन् । प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥

śrito mūrdhānam agnis tu śarīraṁ paripālayan । prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate ॥

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः ॥

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ । mano buddhir ahaṁkāro bhūtāni viṣayāś ca saḥ ॥

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते । पृष्ठतश्च समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥

evaṁ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate । pr̥ṣṭhataś ca samānena svāṁ svāṁ gatim upāśritaḥ ॥

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥

vastimūlaṁ gudaṁ caiva pāvakaṁ ca samāśritaḥ । vahan mūtraṁ purīṣaṁ cāpy apānaḥ parivartate ॥

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥

prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate । udāna iti taṁ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ ॥

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥

saṁdhiṣv api ca sarveṣu saṁniviṣṭas tathānilaḥ । śarīreṣu manuṣyāṇāṁ vyāna ity upadiśyate ॥

धातुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठति ॥

dhātuṣv agnis tu vitataḥ samānena samīritaḥ । rasān dhātūṁś ca doṣāṁś ca vartayann avatiṣṭhati ॥

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः । समन्वितः स्वधिष्ठानः सम्यक्पचति पावकः ॥

apānaprāṇayor madhye prāṇāpānasamāhitaḥ । samanvitaḥ svadhiṣṭhānaḥ samyak pacati pāvakaḥ ॥

आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम् । स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥

āsyaṁ hi pāyusaṁyuktam ante syād gudasaṁjñitam । srotas tasmāt prajāyante sarvasrotāṁsi dehinām ॥

प्राणानां संनिपाताच्च संनिपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥

prāṇānāṁ saṁnipātāc ca saṁnipātaḥ prajāyate । ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo ’nnaṁ pacati dehinām ॥

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate । sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam ॥

पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयः स्थितः । नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाहिताः ॥

pakvāśayas tv adho nābher ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ । nābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāhitāḥ ॥

प्रसृता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा । वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥

prasr̥tā hr̥dayāt sarve tiryag ūrdhvam adhas tathā । vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ ॥

एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् । जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः ॥

eṣa mārgo ’tha yogānāṁ yena gacchanti tat padam । jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ ॥

एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्स्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिव समाहितः ॥

evaṁ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām । tasmin sthito nityam agniḥ sthālyām iva samāhitaḥ ॥