Adhyāya 177

भरद्वाज उवाच । एते ते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥

bharadvāja uvāca । ete te dhātavaḥ pañca brahmā yān asr̥jat purā । āvr̥tā yair ime lokā mahābhūtābhisaṁjñitaiḥ ॥

यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः । पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥

yad āsr̥jat sahasrāṇi bhūtānāṁ sa mahāmatiḥ । pañcānām eva bhūtatvaṁ kathaṁ samupapadyate ॥

भृगुरुवाच । अमितानां महाशब्दो यान्ति भूतानि संभवम् । ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥

bhr̥gur uvāca । amitānāṁ mahāśabdo yānti bhūtāni saṁbhavam । tatas teṣāṁ mahābhūtaśabdo ’yam upapadyate ॥

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥

ceṣṭā vāyuḥ kham ākāśam ūṣmāgniḥ salilaṁ dravaḥ । pr̥thivī cātra saṁghātaḥ śarīraṁ pāñcabhautikam ॥

इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् । श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥

ity etaiḥ pañcabhir bhūtair yuktaṁ sthāvarajaṅgamam । śrotraṁ ghrāṇaṁ rasaḥ sparśo dr̥ṣṭiś cendriyasaṁjñitāḥ ॥

भरद्वाज उवाच । पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः । स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥

bharadvāja uvāca । pañcabhir yadi bhūtais tu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ । sthāvarāṇāṁ na dr̥śyante śarīre pañca dhātavaḥ ॥

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥

anūṣmaṇām aceṣṭānāṁ ghanānāṁ caiva tattvataḥ । vr̥kṣāṇāṁ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ ॥

न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः । न च स्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥

na śr̥ṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ । na ca sparśaṁ vijānanti te kathaṁ pāñcabhautikāḥ ॥

अद्रवत्वादनग्नित्वादभौमत्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥

adravatvād anagnitvād abhaumatvād avāyutaḥ । ākāśasyāprameyatvād vr̥kṣāṇāṁ nāsti bhautikam ॥

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पफले व्यक्तिर्नित्यं समुपलभ्यते ॥

bhr̥gur uvāca । ghanānām api vr̥kṣāṇām ākāśo ’sti na saṁśayaḥ । teṣāṁ puṣpaphale vyaktir nityaṁ samupalabhyate ॥

ऊष्मतो ग्लानपर्णानां त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते चैव शीते न स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥

ūṣmato glānaparṇānāṁ tvak phalaṁ puṣpam eva ca । mlāyate caiva śīte na sparśas tenātra vidyate ॥

वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥

vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalapuṣpaṁ viśīryate । śrotreṇa gr̥hyate śabdas tasmāc chr̥ṇvanti pādapāḥ ॥

वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति । न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥

vallī veṣṭayate vr̥kṣaṁ sarvataś caiva gacchati । na hy adr̥ṣṭeś ca mārgo ’sti tasmāt paśyanti pādapāḥ ॥

पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥

puṇyāpuṇyais tathā gandhair dhūpaiś ca vividhair api । arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmāj jighranti pādapāḥ ॥

पादैः सलिलपानं च व्याधीनामपि दर्शनम् । व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥

pādaiḥ salilapānaṁ ca vyādhīnām api darśanam । vyādhipratikriyatvāc ca vidyate rasanaṁ drume ॥

वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् । तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥

vaktreṇotpalanālena yathordhvaṁ jalam ādadet । tathā pavanasaṁyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ ॥

ग्रहणात्सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥

grahaṇāt sukhaduḥkhasya chinnasya ca virohaṇāt । jīvaṁ paśyāmi vr̥kṣāṇām acaitanyaṁ na vidyate ॥

तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥

tena taj jalam ādattaṁ jarayaty agnimārutau । āhārapariṇāmāc ca sneho vr̥ddhiś ca jāyate ॥

जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥

jaṅgamānāṁ ca sarveṣāṁ śarīre pañca dhātavaḥ । pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṁ viceṣṭate ॥

त्वक्च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायु च पञ्चमम् । इत्येतदिह संख्यातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥

tvak ca māṁsaṁ tathāsthīni majjā snāyu ca pañcamam । ity etad iha saṁkhyātaṁ śarīre pr̥thivīmayam ॥

तेजोऽग्निश्च तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च । अग्निर्जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥

tejo ’gniś ca tathā krodhaś cakṣur ūṣmā tathaiva ca । agnir jarayate cāpi pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ ॥

श्रोत्रं घ्राणमथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥

śrotraṁ ghrāṇam athāsyaṁ ca hr̥dayaṁ koṣṭham eva ca । ākāśāt prāṇinām ete śarīre pañca dhātavaḥ ॥

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥

śleṣmā pittam atha svedo vasā śoṇitam eva ca । ity āpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṁ sadā ॥

प्राणात्प्रणीयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा । गच्छत्यपानोऽवाक्चैव समानो हृद्यवस्थितः ॥

prāṇāt praṇīyate prāṇī vyānād vyāyacchate tathā । gacchaty apāno ’vāk caiva samāno hr̥dy avasthitaḥ ॥

उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥

udānād ucchvasiti ca pratibhedāc ca bhāṣate । ity ete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam ॥

भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥

bhūmer gandhaguṇān vetti rasaṁ cādbhyaḥ śarīravān । jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṁ sparśaṁ vetti ca vāyunā ॥

तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् । इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ॥

tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitān guṇān । iṣṭaś cāniṣṭagandhaś ca madhuraḥ kaṭur eva ca ॥

निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च । एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥

nirhārī saṁhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca । evaṁ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापां गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca rasaś cāpāṁ guṇāḥ smr̥tāḥ । rasajñānaṁ tu vakṣyāmi tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा । एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥

raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ । madhuro lavaṇas tiktaḥ kaṣāyo ’mlaḥ kaṭus tathā । eṣa ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smr̥taḥ ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते । ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca triguṇaṁ jyotir ucyate । jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṁ ca bahudhā smr̥tam ॥

ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणु वृत्तवान् । शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥

hrasvo dīrghas tathā sthūlaś caturasro ’ṇu vr̥ttavān । śuklaḥ kr̥ṣṇas tathā rakto nīlaḥ pīto ’ruṇas tathā । evaṁ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smr̥taḥ ॥

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥

śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇo vāyur ucyate । vāyavyas tu guṇaḥ sparśaḥ sparśaś ca bahudhā smr̥taḥ ॥

कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छलो मृदुदारुणः । उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च । एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥

kaṭhinaś cikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchalo mr̥dudāruṇaḥ । uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca । evaṁ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate ॥

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् । तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥

tatraikaguṇam ākāśaṁ śabda ity eva tat smr̥tam । tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṁ vividhātmakam ॥

षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा । धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः ॥

ṣaḍja r̥ṣabhagāndhārau madhyamaḥ pañcamas tathā । dhaivataś cāpi vijñeyas tathā cāpi niṣādakaḥ ॥

एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशलक्षणः । त्रैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥

eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśalakṣaṇaḥ । traisvaryeṇa tu sarvatra sthito ’pi paṭahādiṣu ॥

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते न वेत्ति विषमागतैः ॥

ākāśajaṁ śabdam āhur ebhir vāyuguṇaiḥ saha । avyāhataiś cetayate na vetti viṣamāgataiḥ ॥

आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥

āpyāyante ca te nityaṁ dhātavas tais tu dhātubhiḥ । āpo ’gnir mārutaś caiva nityaṁ jāgrati dehiṣu ॥