भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजते प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्ब्रूहि द्विजसत्तम ॥
bharadvāja uvāca । prajāvisargaṁ vividhaṁ kathaṁ sa sr̥jate prabhuḥ । merumadhye sthito brahmā tad brūhi dvijasattama ॥
Who speaks here भरद्वाज bharadvāja
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §182–184 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजते प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्ब्रूहि द्विजसत्तम ॥
bharadvāja uvāca । prajāvisargaṁ vividhaṁ kathaṁ sa sr̥jate prabhuḥ । merumadhye sthito brahmā tad brūhi dvijasattama ॥
भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसासृजत् । संधुक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥
bhr̥gur uvāca । prajāvisargaṁ vividhaṁ mānaso manasāsr̥jat । saṁdhukṣaṇārthaṁ bhūtānāṁ sr̥ṣṭaṁ prathamato jalam ॥
यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्धन्ते येन च प्रजाः । परित्यक्ताश्च नश्यन्ति तेनेदं सर्वमावृतम् ॥
yat prāṇāḥ sarvabhūtānāṁ vardhante yena ca prajāḥ । parityaktāś ca naśyanti tenedaṁ sarvam āvr̥tam ॥
पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तम्भिरे पुनः ॥
pr̥thivī parvatā meghā mūrtimantaś ca ye pare । sarvaṁ tad vāruṇaṁ jñeyam āpas tastambhire punaḥ ॥
भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं च मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥
bharadvāja uvāca । kathaṁ salilam utpannaṁ kathaṁ caivāgnimārutau । kathaṁ ca medinī sr̥ṣṭety atra me saṁśayo mahān ॥
भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन्ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥
bhr̥gur uvāca । brahmakalpe purā brahman brahmarṣīṇāṁ samāgame । lokasaṁbhavasaṁdehaḥ samutpanno mahātmanām ॥
तेऽतिष्ठन्ध्यानमालम्ब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः पवनपा दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥
te ’tiṣṭhan dhyānam ālambya maunam āsthāya niścalāḥ । tyaktāhārāḥ pavanapā divyaṁ varṣaśataṁ dvijāḥ ॥
तेषां धर्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥
teṣāṁ dharmamayī vāṇī sarveṣāṁ śrotram āgamat । divyā sarasvatī tatra saṁbabhūva nabhastalāt ॥
पुरा स्तिमितनिःशब्दमाकाशमचलोपमम् । नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥
purā stimitaniḥśabdam ākāśam acalopamam । naṣṭacandrārkapavanaṁ prasuptam iva saṁbabhau ॥
ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीवापरं तमः । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥
tataḥ salilam utpannaṁ tamasīvāparaṁ tamaḥ । tasmāc ca salilotpīḍād udatiṣṭhata mārutaḥ ॥
यथा भाजनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चाम्भसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥
yathā bhājanam acchidraṁ niḥśabdam iva lakṣyate । tac cāmbhasā pūryamāṇaṁ saśabdaṁ kurute ’nilaḥ ॥
तथा सलिलसंरुद्धे नभसोऽन्ते निरन्तरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥
tathā salilasaṁruddhe nabhaso ’nte nirantare । bhittvārṇavatalaṁ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān ॥
स एष चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति ॥
sa eṣa carate vāyur arṇavotpīḍasaṁbhavaḥ । ākāśasthānam āsādya praśāntiṁ nādhigacchati ॥
तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुर्भवत्यूर्ध्वशिखः कृत्वा वितिमिरं नभः ॥
tasmin vāyvambusaṁgharṣe dīptatejā mahābalaḥ । prādurbhavaty ūrdhvaśikhaḥ kr̥tvā vitimiraṁ nabhaḥ ॥
अग्निः पवनसंयुक्तः खात्समुत्पतते जलम् । सोऽग्निर्मारुतसंयोगाद्घनत्वमुपपद्यते ॥
agniḥ pavanasaṁyuktaḥ khāt samutpatate jalam । so ’gnir mārutasaṁyogād ghanatvam upapadyate ॥
तस्याकाशे निपतितः स्नेहस्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमुपगच्छति ॥
tasyākāśe nipatitaḥ snehas tiṣṭhati yo ’paraḥ । sa saṁghātatvam āpanno bhūmitvam upagacchati ॥
रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरिह ज्ञेया यस्यां सर्वं प्रसूयते ॥
rasānāṁ sarvagandhānāṁ snehānāṁ prāṇināṁ tathā । bhūmir yonir iha jñeyā yasyāṁ sarvaṁ prasūyate ॥