Adhyāya 175

युधिष्ठिर उवाच । कुतः सृष्टमिदं विश्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kutaḥ sr̥ṣṭam idaṁ viśvaṁ jagat sthāvarajaṅgamam । pralaye ca kam abhyeti tan me brūhi pitāmaha ॥

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥

sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ । sabhūmiḥ sāgnipavano loko ’yaṁ kena nirmitaḥ ॥

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥

kathaṁ sr̥ṣṭāni bhūtāni kathaṁ varṇavibhaktayaḥ । śaucāśaucaṁ kathaṁ teṣāṁ dharmādharmāv atho katham ॥

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान् ॥

kīdr̥śo jīvatāṁ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mr̥tāḥ । asmāl lokād amuṁ lokaṁ sarvaṁ śaṁsatu no bhavān ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । bhr̥guṇābhihitaṁ śreṣṭhaṁ bharadvājāya pr̥cchate ॥

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानमिवौजसा । भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥

kailāsaśikhare dr̥ṣṭvā dīpyamānam ivaujasā । bhr̥guṁ maharṣim āsīnaṁ bharadvājo ’nvapr̥cchata ॥

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥

sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ । sabhūmiḥ sāgnipavano loko ’yaṁ kena nirmitaḥ ॥

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥

kathaṁ sr̥ṣṭāni bhūtāni kathaṁ varṇavibhaktayaḥ । śaucāśaucaṁ kathaṁ teṣāṁ dharmādharmāv atho katham ॥

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः । परलोकमिमं चापि सर्वं शंसतु नो भवान् ॥

kīdr̥śo jīvatāṁ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mr̥tāḥ । paralokam imaṁ cāpi sarvaṁ śaṁsatu no bhavān ॥

एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् । महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् ॥

evaṁ sa bhagavān pr̥ṣṭo bharadvājena saṁśayam । maharṣir brahmasaṁkāśaḥ sarvaṁ tasmai tato ’bravīt ॥

मानसो नाम विख्यातः श्रुतपूर्वो महर्षिभिः । अनादिनिधनो देवस्तथाभेद्योऽजरामरः ॥

mānaso nāma vikhyātaḥ śrutapūrvo maharṣibhiḥ । anādinidhano devas tathābhedyo ’jarāmaraḥ ॥

अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षरोऽव्ययः । यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च ॥

avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato ’thākṣaro ’vyayaḥ । yataḥ sr̥ṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca ॥

सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः । आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः ॥

so ’sr̥jat prathamaṁ devo mahāntaṁ nāma nāmataḥ । ākāśam iti vikhyātaṁ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ ॥

आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ । अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही ॥

ākāśād abhavad vāri salilād agnimārutau । agnimārutasaṁyogāt tataḥ samabhavan mahī ॥

ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा । तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः ॥

tatas tejomayaṁ divyaṁ padmaṁ sr̥ṣṭaṁ svayaṁbhuvā । tasmāt padmāt samabhavad brahmā vedamayo nidhiḥ ॥

अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् । ब्रह्मा वै सुमहातेजा य एते पञ्च धातवः ॥

ahaṁkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakr̥t । brahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ ॥

शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी । समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा ॥

śailās tasyāsthisaṁjñās tu medo māṁsaṁ ca medinī । samudrās tasya rudhiram ākāśam udaraṁ tathā ॥

पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः सिराः । अग्नीषोमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते ॥

pavanaś caiva niḥśvāsas tejo ’gnir nimnagāḥ sirāḥ । agnīṣomau tu candrārkau nayane tasya viśrute ॥

नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ दिशो भुजौ । दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तत्वात्सिद्धैरपि न संशयः ॥

nabhaś cordhvaṁ śiras tasya kṣitiḥ pādau diśo bhujau । durvijñeyo hy anantatvāt siddhair api na saṁśayaḥ ॥

स एव भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः । सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ॥

sa eva bhagavān viṣṇur ananta iti viśrutaḥ । sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo ’kr̥tātmabhiḥ ॥

अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । यतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥

ahaṁkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhavāya vai । yataḥ samabhavad viśvaṁ pr̥ṣṭo ’haṁ yad iha tvayā ॥

भरद्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मेऽर्थतः ॥

bharadvāja uvāca । gaganasya diśāṁ caiva bhūtalasyānilasya ca । kāny atra parimāṇāni saṁśayaṁ chindhi me ’rthataḥ ॥

भृगुरुवाच । अनन्तमेतदाकाशं सिद्धचारणसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते ॥

bhr̥gur uvāca । anantam etad ākāśaṁ siddhacāraṇasevitam । ramyaṁ nānāśrayākīrṇaṁ yasyānto nādhigamyate ॥

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्वराश्चाग्निवर्चसः ॥

ūrdhvaṁ gater adhastāt tu candrādityau na dr̥śyataḥ । tatra devāḥ svayaṁ dīptā bhāsvarāś cāgnivarcasaḥ ॥

ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे विद्धि मानद ॥

te cāpy antaṁ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ । durgamatvād anantatvād iti me viddhi mānada ॥

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि ॥

upariṣṭopariṣṭāt tu prajvaladbhiḥ svayaṁprabhaiḥ । niruddham etad ākāśam aprameyaṁ surair api ॥

पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् । तमसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च ॥

pr̥thivyante samudrās tu samudrānte tamaḥ smr̥tam । tamaso ’nte jalaṁ prāhur jalasyānte ’gnir eva ca ॥

रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपः । तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम् ॥

rasātalānte salilaṁ jalānte pannagādhipaḥ । tadante punar ākāśam ākāśānte punar jalam ॥

एवमन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥

evam antaṁ bhagavataḥ pramāṇaṁ salilasya ca । agnimārutatoyebhyo durjñeyaṁ daivatair api ॥

अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात् ॥

agnimārutatoyānāṁ varṇāḥ kṣititalasya ca । ākāśasadr̥śā hy ete bhidyante tattvadarśanāt ॥

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा । अदृश्याय त्वगम्याय कः प्रमाणमुदाहरेत् ॥

paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca । trailokye sāgare caiva pramāṇaṁ vihitaṁ yathā । adr̥śyāya tv agamyāya kaḥ pramāṇam udāharet ॥

सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः । तदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥

siddhānāṁ devatānāṁ ca yadā parimitā gatiḥ । tadā gauṇam anantasya nāmānanteti viśrutam । nāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ ॥

यदा तु दिव्यं तद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥

yadā tu divyaṁ tadrūpaṁ hrasate vardhate punaḥ । ko ’nyas tad vedituṁ śakto yo ’pi syāt tadvidho ’paraḥ ॥

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥

tataḥ puṣkarataḥ sr̥ṣṭaḥ sarvajño mūrtimān prabhuḥ । brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatir anuttamaḥ ॥

भरद्वाज उवाच । पुष्कराद्यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥

bharadvāja uvāca । puṣkarād yadi saṁbhūto jyeṣṭhaṁ bhavati puṣkaram । brahmāṇaṁ pūrvajaṁ cāha bhavān saṁdeha eva me ॥

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥

bhr̥gur uvāca । mānasasyeha yā mūrtir brahmatvaṁ samupāgatā । tasyāsanavidhānārthaṁ pr̥thivī padmam ucyate ॥

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः ॥

karṇikā tasya padmasya merur gaganam ucchritaḥ । tasya madhye sthito lokān sr̥jate jagataḥ prabhuḥ ॥