Who speaks here युधिष्ठिर yudhiṣṭhira · भीष्म bhīṣma
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §181–183 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
युधिष्ठिर उवाच । यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा तपस्तप्तं तथैव च । गुरूणां चापि शुश्रूषा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥
yudhiṣṭhira uvāca । yady asti dattam iṣṭaṁ vā tapas taptaṁ tathaiva ca । gurūṇāṁ cāpi śuśrūṣā tan me brūhi pitāmaha ॥
भीष्म उवाच । आत्मनानर्थयुक्तेन पापे निविशते मनः । स कर्म कलुषं कृत्वा क्लेशे महति धीयते ॥
bhīṣma uvāca । ātmanānarthayuktena pāpe niviśate manaḥ । sa karma kaluṣaṁ kr̥tvā kleśe mahati dhīyate ॥
दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशात्क्लेशं भयाद्भयम् । मृतेभ्यः प्रमृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः ॥
durbhikṣād eva durbhikṣaṁ kleśāt kleśaṁ bhayād bhayam । mr̥tebhyaḥ pramr̥taṁ yānti daridrāḥ pāpakāriṇaḥ ॥
उत्सवादुत्सवं यान्ति स्वर्गात्स्वर्गं सुखात्सुखम् । श्रद्दधानाश्च दान्ताश्च धनाढ्याः शुभकारिणः ॥
utsavād utsavaṁ yānti svargāt svargaṁ sukhāt sukham । śraddadhānāś ca dāntāś ca dhanāḍhyāḥ śubhakāriṇaḥ ॥
व्यालकुञ्जरदुर्गेषु सर्पचोरभयेषु च । हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किमतः परम् ॥
vyālakuñjaradurgeṣu sarpacorabhayeṣu ca । hastāvāpena gacchanti nāstikāḥ kim ataḥ param ॥
प्रियदेवातिथेयाश्च वदान्याः प्रियसाधवः । क्षेम्यमात्मवतां मार्गमास्थिता हस्तदक्षिणम् ॥
priyadevātitheyāś ca vadānyāḥ priyasādhavaḥ । kṣemyam ātmavatāṁ mārgam āsthitā hastadakṣiṇam ॥
पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु । तद्विधास्ते मनुष्येषु येषां धर्मो न कारणम् ॥
pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu । tadvidhās te manuṣyeṣu yeṣāṁ dharmo na kāraṇam ॥
सुशीघ्रमपि धावन्तं विधानमनुधावति । शेते सह शयानेन येन येन यथा कृतम् ॥
suśīghram api dhāvantaṁ vidhānam anudhāvati । śete saha śayānena yena yena yathā kr̥tam ॥
उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तमनुगच्छति । करोति कुर्वतः कर्म छायेवानुविधीयते ॥
upatiṣṭhati tiṣṭhantaṁ gacchantam anugacchati । karoti kurvataḥ karma chāyevānuvidhīyate ॥
येन येन यथा यद्यत्पुरा कर्म समाचितम् । तत्तदेव नरो भुङ्क्ते नित्यं विहितमात्मना ॥
yena yena yathā yad yat purā karma samācitam । tat tad eva naro bhuṅkte nityaṁ vihitam ātmanā ॥
स्वकर्मफलविक्षिप्तं विधानपरिरक्षितम् । भूतग्राममिमं कालः समन्तात्परिकर्षति ॥
svakarmaphalavikṣiptaṁ vidhānaparirakṣitam । bhūtagrāmam imaṁ kālaḥ samantāt parikarṣati ॥
अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम् ॥
acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca । svakālaṁ nātivartante tathā karma purākr̥tam ॥
संमानश्चावमानश्च लाभालाभौ क्षयोदयौ । प्रवृत्ता विनिवर्तन्ते विधानान्ते पुनः पुनः ॥
saṁmānaś cāvamānaś ca lābhālābhau kṣayodayau । pravr̥ttā vinivartante vidhānānte punaḥ punaḥ ॥
आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् । गर्भशय्यामुपादाय भुज्यते पौर्वदेहिकम् ॥
ātmanā vihitaṁ duḥkham ātmanā vihitaṁ sukham । garbhaśayyām upādāya bhujyate paurvadehikam ॥
बालो युवा च वृद्धश्च यत्करोति शुभाशुभम् । तस्यां तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि ॥
bālo yuvā ca vr̥ddhaś ca yat karoti śubhāśubham । tasyāṁ tasyām avasthāyāṁ bhuṅkte janmani janmani ॥
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति ॥
yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram । tathā pūrvakr̥taṁ karma kartāram anugacchati ॥
समुन्नमग्रतो वस्त्रं पश्चाच्छुध्यति कर्मणा । उपवासैः प्रतप्तानां दीर्घं सुखमनन्तकम् ॥
samunnam agrato vastraṁ paścāc chudhyati karmaṇā । upavāsaiḥ prataptānāṁ dīrghaṁ sukham anantakam ॥
दीर्घकालेन तपसा सेवितेन तपोवने । धर्मनिर्धूतपापानां संसिध्यन्ते मनोरथाः ॥
dīrghakālena tapasā sevitena tapovane । dharmanirdhūtapāpānāṁ saṁsidhyante manorathāḥ ॥
शकुनीनामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके । पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥
śakunīnām ivākāśe matsyānām iva codake । padaṁ yathā na dr̥śyeta tathā jñānavidāṁ gatiḥ ॥
अलमन्यैरुपालम्भैः कीर्तितैश्च व्यतिक्रमैः । पेशलं चानुरूपं च कर्तव्यं हितमात्मनः ॥
alam anyair upālambhaiḥ kīrtitaiś ca vyatikramaiḥ । peśalaṁ cānurūpaṁ ca kartavyaṁ hitam ātmanaḥ ॥