Adhyāya 173

युधिष्ठिर उवाच । बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह । नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । bāndhavāḥ karma vittaṁ vā prajñā veha pitāmaha । narasya kā pratiṣṭhā syād etat pr̥ṣṭo vadasva me ॥

भीष्म उवाच । प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः । प्रज्ञा नैःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम् ॥

bhīṣma uvāca । prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṁ prajñā lābhaḥ paro mataḥ । prajñā naiḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām ॥

प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये । प्रह्रादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम् ॥

prajñayā prāpitārtho hi balir aiśvaryasaṁkṣaye । prahrādo namucir maṅkis tasyāḥ kiṁ vidyate param ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । indrakāśyapasaṁvādaṁ tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

वैश्यः कश्चिदृषिं तात काश्यपं संशितव्रतम् । रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम् ॥

vaiśyaḥ kaś cid r̥ṣiṁ tāta kāśyapaṁ saṁśitavratam । rathena pātayām āsa śrīmān dr̥ptas tapasvinam ॥

आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वात्मानमथाब्रवीत् । मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते ॥

ārtaḥ sa patitaḥ kruddhas tyaktvātmānam athābravīt । mariṣyāmy adhanasyeha jīvitārtho na vidyate ॥

तथा मुमूर्षुमासीनमकूजन्तमचेतसम् । इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्रुद्धमानसम् ॥

tathā mumūrṣum āsīnam akūjantam acetasam । indraḥ sr̥gālarūpeṇa babhāṣe kruddhamānasam ॥

मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः । मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति ॥

manuṣyayonim icchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ । manuṣyatve ca vipratvaṁ sarva evābhinandati ॥

मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप । सुदुर्लभमवाप्यैतददोषान्मर्तुमिच्छसि ॥

manuṣyo brāhmaṇaś cāsi śrotriyaś cāsi kāśyapa । sudurlabham avāpyaitad adoṣān martum icchasi ॥

सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या बत श्रुतिः । संतोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे ॥

sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyā bata śrutiḥ । saṁtoṣaṇīyarūpo ’si lobhād yad abhimanyase ॥

अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः । पाणिमद्भ्यः स्पृहास्माकं यथा तव धनस्य वै ॥

aho siddhārthatā teṣāṁ yeṣāṁ santīha pāṇayaḥ । pāṇimadbhyaḥ spr̥hāsmākaṁ yathā tava dhanasya vai ॥

न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते । अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकान्नोद्धरामहे ॥

na pāṇilābhād adhiko lābhaḥ kaś cana vidyate । apāṇitvād vayaṁ brahman kaṇṭakān noddharāmahe ॥

अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली । उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशमानान्कषन्ति च ॥

atha yeṣāṁ punaḥ pāṇī devadattau daśāṅgulī । uddharanti kr̥mīn aṅgād daśamānān kaṣanti ca ॥

हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वते । चेलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते ॥

himavarṣātapānāṁ ca paritrāṇāni kurvate । celam annaṁ sukhaṁ śayyāṁ nivātaṁ copabhuñjate ॥

अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च । उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते ॥

adhiṣṭhāya ca gāṁ loke bhuñjate vāhayanti ca । upāyair bahubhiś caiva vaśyān ātmani kurvate ॥

ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः । सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने ॥

ye khalv ajihvāḥ kr̥paṇā alpaprāṇā apāṇayaḥ । sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṁ na tathā mune ॥

दिष्ट्या त्वं न सृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः । न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः ॥

diṣṭyā tvaṁ na sr̥gālo vai na kr̥mir na ca mūṣakaḥ । na sarpo na ca maṇḍūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ ॥

एतावतापि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप । किं पुनर्योऽसि सत्त्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः ॥

etāvatāpi lābhena toṣṭum arhasi kāśyapa । kiṁ punar yo ’si sattvānāṁ sarveṣāṁ brāhmaṇottamaḥ ॥

इमे मां कृमयोऽदन्ति तेषामुद्धरणाय मे । नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम ॥

ime māṁ kr̥mayo ’danti teṣām uddharaṇāya me । nāsti śaktir apāṇitvāt paśyāvasthām imāṁ mama ॥

अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम् । नेतः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति ॥

akāryam iti caivemaṁ nātmānaṁ saṁtyajāmy aham । netaḥ pāpīyasīṁ yoniṁ pateyam aparām iti ॥

मध्ये वै पापयोनीनां सार्गाली यामहं गतः । पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः ॥

madhye vai pāpayonīnāṁ sārgālī yām ahaṁ gataḥ । pāpīyasyo bahutarā ito ’nyāḥ pāpayonayaḥ ॥

जात्यैवैके सुखतराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः । नैकान्तसुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित् ॥

jātyaivaike sukhatarāḥ santy anye bhr̥śaduḥkhitāḥ । naikāntasukham eveha kva cit paśyāmi kasya cit ॥

मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् । राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि ॥

manuṣyā hy āḍhyatāṁ prāpya rājyam icchanty anantaram । rājyād devatvam icchanti devatvād indratām api ॥

भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम् । देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति ॥

bhaves tvaṁ yady api tv āḍhyo na rājā na ca daivatam । devatvaṁ prāpya cendratvaṁ naiva tuṣyes tathā sati ॥

न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति । संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः ॥

na tr̥ptiḥ priyalābhe ’sti tr̥ṣṇā nādbhiḥ praśāmyati । saṁprajvalati sā bhūyaḥ samidbhir iva pāvakaḥ ॥

अस्त्येव त्वयि शोको वै हर्षश्चास्ति तथा त्वयि । सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना ॥

asty eva tvayi śoko vai harṣaś cāsti tathā tvayi । sukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā ॥

परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम् । मूलं रुन्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे ॥

paricchidyaiva kāmānāṁ sarveṣāṁ caiva karmaṇām । mūlaṁ rundhīndriyagrāmaṁ śakuntān iva pañjare ॥

न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते । संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते ॥

na khalv apy arasajñasya kāmaḥ kva cana jāyate । saṁsparśād darśanād vāpi śravaṇād vāpi jāyate ॥

न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम् । ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित् ॥

na tvaṁ smarasi vāruṇyā laṭvākānāṁ ca pakṣiṇām । tābhyāṁ cābhyadhiko bhakṣyo na kaś cid vidyate kva cit ॥

यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप । येषामभुक्तपूर्वं ते तेषामस्मृतिरेव च ॥

yāni cānyāni dūreṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapa । yeṣām abhuktapūrvaṁ te teṣām asmr̥tir eva ca ॥

अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव च । पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः ॥

aprāśanam asaṁsparśam asaṁdarśanam eva ca । puruṣasyaiṣa niyamo manye śreyo na saṁśayaḥ ॥

पाणिमन्तो धनैर्युक्ता बलवन्तो न संशयः । मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः ॥

pāṇimanto dhanair yuktā balavanto na saṁśayaḥ । manuṣyā mānuṣair eva dāsatvam upapāditāḥ ॥

वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः । ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च ॥

vadhabandhaparikleśaiḥ kliśyante ca punaḥ punaḥ । te khalv api ramante ca modante ca hasanti ca ॥

अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः । जुगुप्सितां सुकृपणां पापां वृत्तिमुपासते ॥

apare bāhubalinaḥ kr̥tavidyā manasvinaḥ । jugupsitāṁ sukr̥paṇāṁ pāpāṁ vr̥ttim upāsate ॥

उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम् । स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा ॥

utsahante ca te vr̥ttim anyām apy upasevitum । svakarmaṇā tu niyataṁ bhavitavyaṁ tu tat tathā ॥

न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति । असंतुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम् ॥

na pulkaso na caṇḍāla ātmānaṁ tyaktum icchati । asaṁtuṣṭaḥ svayā yonyā māyāṁ paśyasva yādr̥śīm ॥

दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामयाविनः । सुसंपूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोऽसि काश्यप ॥

dr̥ṣṭvā kuṇīn pakṣahatān manuṣyān āmayāvinaḥ । susaṁpūrṇaḥ svayā yonyā labdhalābho ’si kāśyapa ॥

यदि ब्राह्मण देहस्ते निरातङ्को निरामयः । अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः ॥

yadi brāhmaṇa dehas te nirātaṅko nirāmayaḥ । aṅgāni ca samagrāṇi na ca lokeṣu dhikkr̥taḥ ॥

न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा । धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि ॥

na kena cit pravādena satyenaivāpahāriṇā । dharmāyottiṣṭha viprarṣe nātmānaṁ tyaktum arhasi ॥

यदि ब्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः । वेदोक्तस्य च धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि ॥

yadi brahmañ śr̥ṇoṣy etac chraddadhāsi ca me vacaḥ । vedoktasya ca dharmasya phalaṁ mukhyam avāpsyasi ॥

स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय । सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित् ॥

svādhyāyam agnisaṁskāram apramatto ’nupālaya । satyaṁ damaṁ ca dānaṁ ca spardhiṣṭhā mā ca kena cit ॥

ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम् । कथं ते जातु शोचेयुर्ध्यायेयुर्वाप्यशोभनम् ॥

ye ke cana svadhyayanāḥ prāptā yajanayājanam । kathaṁ te jātu śoceyur dhyāyeyur vāpy aśobhanam ॥

इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः । उत जाताः सुनक्षत्रे सुतीर्थाः सुमुहूर्तजाः ॥

icchantas te vihārāya sukhaṁ mahad avāpnuyuḥ । uta jātāḥ sunakṣatre sutīrthāḥ sumuhūrtajāḥ ॥

नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तीर्था दुर्मुहूर्तजाः । संपतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताम् ॥

nakṣatreṣv āsureṣv anye dustīrthā durmuhūrtajāḥ । saṁpatanty āsurīṁ yoniṁ yajñaprasavavarjitām ॥

अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः । आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् ॥

aham āsaṁ paṇḍitako haituko vedanindakaḥ । ānvīkṣikīṁ tarkavidyām anurakto nirarthikām ॥

हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत् । आक्रोष्टा चाभिवक्ता च ब्रह्मयज्ञेषु वै द्विजान् ॥

hetuvādān pravaditā vaktā saṁsatsu hetumat । ākroṣṭā cābhivaktā ca brahmayajñeṣu vai dvijān ॥

नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः । तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज ॥

nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ । tasyeyaṁ phalanirvr̥ttiḥ sr̥gālatvaṁ mama dvija ॥

अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपि । यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः ॥

api jātu tathā tat syād ahorātraśatair api । yad ahaṁ mānuṣīṁ yoniṁ sr̥gālaḥ prāpnuyāṁ punaḥ ॥

संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतिः । ज्ञेयज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यवर्जयिता तथा ॥

saṁtuṣṭaś cāpramattaś ca yajñadānataporatiḥ । jñeyajñātā bhaveyaṁ vai varjyavarjayitā tathā ॥

ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह । अहो बतासि कुशलो बुद्धिमानिति विस्मितः ॥

tataḥ sa munir utthāya kāśyapas tam uvāca ha । aho batāsi kuśalo buddhimān iti vismitaḥ ॥

समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा । ददर्श चैनं देवानामिन्द्रं देवं शचीपतिम् ॥

samavaikṣata taṁ vipro jñānadīrgheṇa cakṣuṣā । dadarśa cainaṁ devānām indraṁ devaṁ śacīpatim ॥

ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम् । अनुज्ञातश्च तेनाथ प्रविवेश स्वमाश्रमम् ॥

tataḥ saṁpūjayām āsa kāśyapo harivāhanam । anujñātaś ca tenātha praviveśa svam āśramam ॥