Adhyāya 172

युधिष्ठिर उवाच । केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम् । किं च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति परमां गतिम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kena vr̥ttena vr̥ttajña vītaśokaś caren mahīm । kiṁ ca kurvan naro loke prāpnoti paramāṁ gatim ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । prahrādasya ca saṁvādaṁ muner ājagarasya ca ॥

चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तमनामयम् । पप्रच्छ राजन्प्रह्रादो बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ॥

carantaṁ brāhmaṇaṁ kaṁ cit kalyacittam anāmayam । papraccha rājan prahrādo buddhimān prājñasaṁmataḥ ॥

स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विवित्सोऽनसूयकः । सुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत् ॥

svasthaḥ śakto mr̥dur dānto nirvivitso ’nasūyakaḥ । suvāg bahumato loke prājñaś carasi bālavat ॥

नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि । नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिदवमन्यसे ॥

naiva prārthayase lābhaṁ nālābheṣv anuśocasi । nityatr̥pta iva brahman na kiṁ cid avamanyase ॥

स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजास्वविमना इव । धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे ॥

srotasā hriyamāṇāsu prajāsv avimanā iva । dharmakāmārthakāryeṣu kūṭastha iva lakṣyase ॥

नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे । इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत् ॥

nānutiṣṭhasi dharmārthau na kāme cāpi vartase । indriyārthān anādr̥tya muktaś carasi sākṣivat ॥

का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने । क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यदिह मन्यसे ॥

kā nu prajñā śrutaṁ vā kiṁ vr̥ttir vā kā nu te mune । kṣipram ācakṣva me brahmañ śreyo yad iha manyase ॥

अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित् । उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्रादमनपार्थया ॥

anuyuktaḥ sa medhāvī lokadharmavidhānavit । uvāca ślakṣṇayā vācā prahrādam anapārthayā ॥

पश्यन्प्रह्राद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः । ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥

paśyan prahrāda bhūtānām utpattim animittataḥ । hrāsaṁ vr̥ddhiṁ vināśaṁ ca na prahr̥ṣye na ca vyathe ॥

स्वभावादेव संदृश्य वर्तमानाः प्रवृत्तयः । स्वभावनिरताः सर्वाः परितप्ये न केनचित् ॥

svabhāvād eva saṁdr̥śya vartamānāḥ pravr̥ttayaḥ । svabhāvaniratāḥ sarvāḥ paritapye na kena cit ॥

पश्यन्प्रह्राद संयोगान्विप्रयोगपरायणान् । संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः ॥

paśyan prahrāda saṁyogān viprayogaparāyaṇān । saṁcayāṁś ca vināśāntān na kva cid vidadhe manaḥ ॥

अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः । उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यमवशिष्यते ॥

antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥ । utpattinidhanajñasya kiṁ kāryam avaśiṣyate ॥

जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये । महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ ॥

jalajānām api hy antaṁ paryāyeṇopalakṣaye । mahatām api kāyānāṁ sūkṣmāṇāṁ ca mahodadhau ॥

जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप । पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः ॥

jaṅgamasthāvarāṇāṁ ca bhūtānām asurādhipa । pārthivānām api vyaktaṁ mr̥tyuṁ paśyāmi sarvaśaḥ ॥

अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम् । उत्तिष्ठति यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि ॥

antarikṣacarāṇāṁ ca dānavottama pakṣiṇām । uttiṣṭhati yathākālaṁ mr̥tyur balavatām api ॥

दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च । ज्योतींषि च यथाकालं पतमानानि लक्षये ॥

divi saṁcaramāṇāni hrasvāni ca mahānti ca । jyotīṁṣi ca yathākālaṁ patamānāni lakṣaye ॥

इति भूतानि संपश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना । सर्वसामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे ॥

iti bhūtāni saṁpaśyann anuṣaktāni mr̥tyunā । sarvasāmānyato vidvān kr̥takr̥tyaḥ sukhaṁ svape ॥

सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया । शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि ॥

sumahāntam api grāsaṁ grase labdhaṁ yadr̥cchayā । śaye punar abhuñjāno divasāni bahūny api ॥

आस्रवत्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु । पुनरल्पगुणं स्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते ॥

āsravaty api mām annaṁ punar bahuguṇaṁ bahu । punar alpaguṇaṁ stokaṁ punar naivopapadyate ॥

कणान्कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे । भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः ॥

kaṇān kadā cit khādāmi piṇyākam api ca grase । bhakṣaye śālimāṁsāni bhakṣāṁś coccāvacān punaḥ ॥

शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये । प्रासादेऽपि च मे शय्या कदाचिदुपपद्यते ॥

śaye kadā cit paryaṅke bhūmāv api punaḥ śaye । prāsāde ’pi ca me śayyā kadā cid upapadyate ॥

धारयामि च चीराणि शाणीं क्षौमाजिनानि च । महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा ॥

dhārayāmi ca cīrāṇi śāṇīṁ kṣaumājināni ca । mahārhāṇi ca vāsāṁsi dhārayāmy aham ekadā ॥

न संनिपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया । प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम् ॥

na saṁnipatitaṁ dharmyam upabhogaṁ yadr̥cchayā । pratyācakṣe na cāpy enam anurudhye sudurlabham ॥

अचलमनिधनं शिवं विशोकं; शुचिमतुलं विदुषां मते निविष्टम् । अनभिमतमसेवितं च मूढै;र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥

acalam anidhanaṁ śivaṁ viśokaṁ; śucim atulaṁ viduṣāṁ mate niviṣṭam । anabhimatam asevitaṁ ca mūḍhair; vratam idam ājagaraṁ śuciś carāmi ॥

अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मा;त्परिमितसंसरणः परावरज्ञः । विगतभयकषायलोभमोहो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥

acalitamatir acyutaḥ svadharmāt; parimitasaṁsaraṇaḥ parāvarajñaḥ । vigatabhayakaṣāyalobhamoho; vratam idam ājagaraṁ śuciś carāmi ॥

अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं; विधिपरिणामविभक्तदेशकालम् । हृदयसुखमसेवितं कदर्यै;र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥

aniyataphalabhakṣyabhojyapeyaṁ; vidhipariṇāmavibhaktadeśakālam । hr̥dayasukham asevitaṁ kadaryair; vratam idam ājagaraṁ śuciś carāmi ॥

इदमिदमिति तृष्णयाभिभूतं; जनमनवाप्तधनं विषीदमानम् । निपुणमनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥

idam idam iti tr̥ṣṇayābhibhūtaṁ; janam anavāptadhanaṁ viṣīdamānam । nipuṇam anuniśāmya tattvabuddhyā; vratam idam ājagaraṁ śuciś carāmi ॥

बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः; कृपणमिहार्यमनार्यमाश्रयन्तम् । उपशमरुचिरात्मवान्प्रशान्तो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥

bahuvidham anudr̥śya cārthahetoḥ; kr̥paṇam ihāryam anāryam āśrayantam । upaśamarucir ātmavān praśānto; vratam idam ājagaraṁ śuciś carāmi ॥

सुखमसुखमनर्थमर्थलाभं; रतिमरतिं मरणं च जीवितं च । विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥

sukham asukham anartham arthalābhaṁ; ratim aratiṁ maraṇaṁ ca jīvitaṁ ca । vidhiniyatam avekṣya tattvato ’haṁ; vratam idam ājagaraṁ śuciś carāmi ॥

अपगतभयरागमोहदर्पो; धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः । उपगतफलभोगिनो निशाम्य; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥

apagatabhayarāgamohadarpo; dhr̥timatibuddhisamanvitaḥ praśāntaḥ । upagataphalabhogino niśāmya; vratam idam ājagaraṁ śuciś carāmi ॥

अनियतशयनासनः प्रकृत्या; दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः । अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥

aniyataśayanāsanaḥ prakr̥tyā; damaniyamavratasatyaśaucayuktaḥ । apagataphalasaṁcayaḥ prahr̥ṣṭo; vratam idam ājagaraṁ śuciś carāmi ॥

अभिगतमसुखार्थमीहनार्थै;रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थः । तृषितमनियतं मनो नियन्तुं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥

abhigatam asukhārtham īhanārthair; upagatabuddhir avekṣya cātmasaṁsthaḥ । tr̥ṣitam aniyataṁ mano niyantuṁ; vratam idam ājagaraṁ śuciś carāmi ॥

न हृदयमनुरुध्यते मनो वा; प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च । तदुभयमुपलक्षयन्निवाहं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥

na hr̥dayam anurudhyate mano vā; priyasukhadurlabhatām anityatāṁ ca । tad ubhayam upalakṣayann ivāhaṁ; vratam idam ājagaraṁ śuciś carāmi ॥

बहु कथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः; कविभिरभिप्रथयद्भिरात्मकीर्तिम् । इदमिदमिति तत्र तत्र तत्त;त्स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः ॥

bahu kathitam idaṁ hi buddhimadbhiḥ; kavibhir abhiprathayadbhir ātmakīrtim । idam idam iti tatra tatra tat tat; svaparamatair gahanaṁ pratarkayadbhiḥ ॥

तदहमनुनिशाम्य विप्रयातं; पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः । अनवसितमनन्तदोषपारं; नृषु विहरामि विनीतरोषतृष्णः ॥

tad aham anuniśāmya viprayātaṁ; pr̥thag abhipannam ihābudhair manuṣyaiḥ । anavasitam anantadoṣapāraṁ; nr̥ṣu viharāmi vinītaroṣatr̥ṣṇaḥ ॥

भीष्म उवाच । अजगरचरितं व्रतं महात्मा; य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः । अपगतभयमन्युलोभमोहः; स खलु सुखी विहरेदिमं विहारम् ॥

bhīṣma uvāca । ajagaracaritaṁ vrataṁ mahātmā; ya iha naro ’nucared vinītarāgaḥ । apagatabhayamanyulobhamohaḥ; sa khalu sukhī vihared imaṁ vihāram ॥