Adhyāya 171

युधिष्ठिर उवाच । ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् । धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखमाप्नुयात् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । īhamānaḥ samārambhān yadi nāsādayed dhanam । dhanatr̥ṣṇābhibhūtaś ca kiṁ kurvan sukham āpnuyāt ॥

भीष्म उवाच । सर्वसाम्यमनायासः सत्यवाक्यं च भारत । निर्वेदश्चाविवित्सा च यस्य स्यात्स सुखी नरः ॥

bhīṣma uvāca । sarvasāmyam anāyāsaḥ satyavākyaṁ ca bhārata । nirvedaś cāvivitsā ca yasya syāt sa sukhī naraḥ ॥

एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये । एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम् ॥

etāny eva padāny āhuḥ pañca vr̥ddhāḥ praśāntaye । eṣa svargaś ca dharmaś ca sukhaṁ cānuttamaṁ satām ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nirvedān maṅkinā gītaṁ tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनः । केनचिद्धनशेषेण क्रीतवान्दम्यगोयुगम् ॥

īhamāno dhanaṁ maṅkir bhagnehaś ca punaḥ punaḥ । kena cid dhanaśeṣeṇa krītavān damyagoyugam ॥

सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ । आसीनमुष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम् ॥

susaṁbaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsr̥tau । āsīnam uṣṭraṁ madhyena sahasaivābhyadhāvatām ॥

तयोः संप्राप्तयोरुष्ट्रः स्कन्धदेशममर्षणः । उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ प्रससार महाजवः ॥

tayoḥ saṁprāptayor uṣṭraḥ skandhadeśam amarṣaṇaḥ । utthāyotkṣipya tau damyau prasasāra mahājavaḥ ॥

ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना । म्रियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीदिदम् ॥

hriyamāṇau tu tau damyau tenoṣṭreṇa pramāthinā । mriyamāṇau ca saṁprekṣya maṅkis tatrābravīd idam ॥

न चैवाविहितं शक्यं दक्षेणापीहितुं धनम् । युक्तेन श्रद्धया सम्यगीहां समनुतिष्ठता ॥

na caivāvihitaṁ śakyaṁ dakṣeṇāpīhituṁ dhanam । yuktena śraddhayā samyag īhāṁ samanutiṣṭhatā ॥

कृतस्य पूर्वं चानर्थैर्युक्तस्याप्यनुतिष्ठतः । इमं पश्यत संगत्या मम दैवमुपप्लवम् ॥

kr̥tasya pūrvaṁ cānarthair yuktasyāpy anutiṣṭhataḥ । imaṁ paśyata saṁgatyā mama daivam upaplavam ॥

उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणेव गच्छति । उत्क्षिप्य काकतालीयमुन्माथेनेव जम्बुकः ॥

udyamyodyamya me damyau viṣameṇeva gacchati । utkṣipya kākatālīyam unmātheneva jambukaḥ ॥

मणी वोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ मम । शुद्धं हि दैवमेवेदमतो नैवास्ति पौरुषम् ॥

maṇī voṣṭrasya lambete priyau vatsatarau mama । śuddhaṁ hi daivam evedam ato naivāsti pauruṣam ॥

यदि वाप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित् । अन्विष्यमाणं तदपि दैवमेवावतिष्ठते ॥

yadi vāpy upapadyeta pauruṣaṁ nāma karhi cit । anviṣyamāṇaṁ tad api daivam evāvatiṣṭhate ॥

तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखमीप्सता । सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने ॥

tasmān nirveda eveha gantavyaḥ sukham īpsatā । sukhaṁ svapiti nirviṇṇo nirāśaś cārthasādhane ॥

अहो सम्यक्शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता । प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात् ॥

aho samyak śukenoktaṁ sarvataḥ parimucyatā । pratiṣṭhatā mahāraṇyaṁ janakasya niveśanāt ॥

यः कामान्प्राप्नुयात्सर्वान्यश्चैनान्केवलांस्त्यजेत् । प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥

yaḥ kāmān prāpnuyāt sarvān yaś cainān kevalāṁs tyajet । prāpaṇāt sarvakāmānāṁ parityāgo viśiṣyate ॥

नान्तं सर्वविवित्सानां गतपूर्वोऽस्ति कश्चन । शरीरे जीविते चैव तृष्णा मन्दस्य वर्धते ॥

nāntaṁ sarvavivitsānāṁ gatapūrvo ’sti kaś cana । śarīre jīvite caiva tr̥ṣṇā mandasya vardhate ॥

निवर्तस्व विवित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य मामक । असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे तनो ॥

nivartasva vivitsābhyaḥ śāmya nirvidya māmaka । asakr̥c cāsi nikr̥to na ca nirvidyase tano ॥

यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया । मा मां योजय लोभेन वृथा त्वं वित्तकामुक ॥

yadi nāhaṁ vināśyas te yady evaṁ ramase mayā । mā māṁ yojaya lobhena vr̥thā tvaṁ vittakāmuka ॥

संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः । कदा विमोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक ॥

saṁcitaṁ saṁcitaṁ dravyaṁ naṣṭaṁ tava punaḥ punaḥ । kadā vimokṣyase mūḍha dhanehāṁ dhanakāmuka ॥

अहो नु मम बालिश्यं योऽहं क्रीडनकस्तव । किं नैव जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यतामियात् ॥

aho nu mama bāliśyaṁ yo ’haṁ krīḍanakas tava । kiṁ naiva jātu puruṣaḥ pareṣāṁ preṣyatām iyāt ॥

न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन् । त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान्प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि ॥

na pūrve nāpare jātu kāmānām antam āpnuvan । tyaktvā sarvasamārambhān pratibuddho ’smi jāgr̥mi ॥

नूनं ते हृदयं काम वज्रसारमयं दृधम् । यदनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते ॥

nūnaṁ te hr̥dayaṁ kāma vajrasāramayaṁ dr̥dham । yad anarthaśatāviṣṭaṁ śatadhā na vidīryate ॥

त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तव । तवाहं सुखमन्विच्छन्नात्मन्युपलभे सुखम् ॥

tyajāmi kāma tvāṁ caiva yac ca kiṁ cit priyaṁ tava । tavāhaṁ sukham anvicchan nātmany upalabhe sukham ॥

काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे । न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो न भविष्यसि ॥

kāma jānāmi te mūlaṁ saṁkalpāt kila jāyase । na tvāṁ saṁkalpayiṣyāmi samūlo na bhaviṣyasi ॥

ईहा धनस्य न सुखा लब्ध्वा चिन्ता च भूयसी । लब्धनाशो यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा ॥

īhā dhanasya na sukhā labdhvā cintā ca bhūyasī । labdhanāśo yathā mr̥tyur labdhaṁ bhavati vā na vā ॥

परेत्य यो न लभते ततो दुःखतरं नु किम् । न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति ॥

paretya yo na labhate tato duḥkhataraṁ nu kim । na ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati ॥

अनुतर्षुल एवार्थः स्वादु गाङ्गमिवोदकम् । मद्विलापनमेतत्तु प्रतिबुद्धोऽस्मि संत्यज ॥

anutarṣula evārthaḥ svādu gāṅgam ivodakam । madvilāpanam etat tu pratibuddho ’smi saṁtyaja ॥

य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः । स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम् ॥

ya imaṁ māmakaṁ dehaṁ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥ । sa yātv ito yathākāmaṁ vasatāṁ vā yathāsukham ॥

न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु । तस्मादुत्सृज्य सर्वान्वः सत्यमेवाश्रयाम्यहम् ॥

na yuṣmāsv iha me prītiḥ kāmalobhānusāriṣu । tasmād utsr̥jya sarvān vaḥ satyam evāśrayāmy aham ॥

सर्वभूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनः । योगे बुद्धिं श्रुते सत्त्वं मनो ब्रह्मणि धारयन् ॥

sarvabhūtāny ahaṁ dehe paśyan manasi cātmanaḥ । yoge buddhiṁ śrute sattvaṁ mano brahmaṇi dhārayan ॥

विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयः । यथा मा त्वं पुनर्नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि ॥

vihariṣyāmy anāsaktaḥ sukhī lokān nirāmayaḥ । yathā mā tvaṁ punar naivaṁ duḥkheṣu praṇidhāsyasi ॥

त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिरन्या न विद्यते । तृष्णाशोकश्रमाणां हि त्वं काम प्रभवः सदा ॥

tvayā hi me praṇunnasya gatir anyā na vidyate । tr̥ṣṇāśokaśramāṇāṁ hi tvaṁ kāma prabhavaḥ sadā ॥

धननाशोऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम् । ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनच्युतम् ॥

dhananāśo ’dhikaṁ duḥkhaṁ manye sarvamahattaram । jñātayo hy avamanyante mitrāṇi ca dhanacyutam ॥

अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतराधने । धने सुखकला या च सापि दुःखैर्विधीयते ॥

avajñānasahasrais tu doṣāḥ kaṣṭatarādhane । dhane sukhakalā yā ca sāpi duḥkhair vidhīyate ॥

धनमस्येति पुरुषं पुरा निघ्नन्ति दस्यवः । क्लिश्यन्ति विविधैर्दण्डैर्नित्यमुद्वेजयन्ति च ॥

dhanam asyeti puruṣaṁ purā nighnanti dasyavaḥ । kliśyanti vividhair daṇḍair nityam udvejayanti ca ॥

मन्दलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्मया । यद्यदालम्बसे काम तत्तदेवानुरुध्यसे ॥

mandalolupatā duḥkham iti buddhaṁ cirān mayā । yad yad ālambase kāma tat tad evānurudhyase ॥

अतत्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोषोऽपूरणोऽनलः । नैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम् ॥

atattvajño ’si bālaś ca dustoṣo ’pūraṇo ’nalaḥ । naiva tvaṁ vettha sulabhaṁ naiva tvaṁ vettha durlabham ॥

पातालमिव दुष्पूरो मां दुःखैर्योक्तुमिच्छसि । नाहमद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया ॥

pātālam iva duṣpūro māṁ duḥkhair yoktum icchasi । nāham adya samāveṣṭuṁ śakyaḥ kāma punas tvayā ॥

निर्वेदमहमासाद्य द्रव्यनाशाद्यदृच्छया । निर्वृतिं परमां प्राप्य नाद्य कामान्विचिन्तये ॥

nirvedam aham āsādya dravyanāśād yadr̥cchayā । nirvr̥tiṁ paramāṁ prāpya nādya kāmān vicintaye ॥

अतिक्लेशान्सहामीह नाहं बुध्याम्यबुद्धिमान् । निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः ॥

atikleśān sahāmīha nāhaṁ budhyāmy abuddhimān । nikr̥to dhananāśena śaye sarvāṅgavijvaraḥ ॥

परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वमनोगतीः । न त्वं मया पुनः काम नस्योतेनेव रंस्यसे ॥

parityajāmi kāma tvāṁ hitvā sarvamanogatīḥ । na tvaṁ mayā punaḥ kāma nasyoteneva raṁsyase ॥

क्षमिष्येऽक्षममाणानां न हिंसिष्ये च हिंसितः । द्वेष्यमुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम् ॥

kṣamiṣye ’kṣamamāṇānāṁ na hiṁsiṣye ca hiṁsitaḥ । dveṣyam uktaḥ priyaṁ vakṣyāmy anādr̥tya tad apriyam ॥

तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथालब्धेन वर्तयन् । न सकामं करिष्यामि त्वामहं शत्रुमात्मनः ॥

tr̥ptaḥ svasthendriyo nityaṁ yathālabdhena vartayan । na sakāmaṁ kariṣyāmi tvām ahaṁ śatrum ātmanaḥ ॥

निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम् । सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम् ॥

nirvedaṁ nirvr̥tiṁ tr̥ptiṁ śāntiṁ satyaṁ damaṁ kṣamām । sarvabhūtadayāṁ caiva viddhi māṁ śaraṇāgatam ॥

तस्मात्कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यमेव च । त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्त्वस्थो ह्यस्मि सांप्रतम् ॥

tasmāt kāmaś ca lobhaś ca tr̥ṣṇā kārpaṇyam eva ca । tyajantu māṁ pratiṣṭhantaṁ sattvastho hy asmi sāṁpratam ॥

प्रहाय कामं लोभं च क्रोधं पारुष्यमेव च । नाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान् ॥

prahāya kāmaṁ lobhaṁ ca krodhaṁ pāruṣyam eva ca । nādya lobhavaśaṁ prāpto duḥkhaṁ prāpsyāmy anātmavān ॥

यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते । कामस्य वशगो नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते ॥

yad yat tyajati kāmānāṁ tat sukhasyābhipūryate । kāmasya vaśago nityaṁ duḥkham eva prapadyate ॥

कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरुषो रजः । कामक्रोधोद्भवं दुःखमह्रीररतिरेव च ॥

kāmān vyudasya dhunute yat kiṁ cit puruṣo rajaḥ । kāmakrodhodbhavaṁ duḥkham ahrīr aratir eva ca ॥

एष ब्रह्मप्रविष्टोऽहं ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम् । शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम् ॥

eṣa brahmapraviṣṭo ’haṁ grīṣme śītam iva hradam । śāmyāmi parinirvāmi sukham āse ca kevalam ॥

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥

yac ca kāmasukhaṁ loke yac ca divyaṁ mahat sukham । tr̥ṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṁ kalām ॥

आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमम् । प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव स्यामहं सुखी ॥

ātmanā saptamaṁ kāmaṁ hatvā śatrum ivottamam । prāpyāvadhyaṁ brahmapuraṁ rājeva syām ahaṁ sukhī ॥

एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर्निर्वेदमागतः । सर्वान्कामान्परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत्सुखम् ॥

etāṁ buddhiṁ samāsthāya maṅkir nirvedam āgataḥ । sarvān kāmān parityajya prāpya brahma mahat sukham ॥

दम्यनाशकृते मङ्किरमरत्वं किलागमत् । अच्छिनत्काममूलं स तेन प्राप महत्सुखम् ॥

damyanāśakr̥te maṅkir amaratvaṁ kilāgamat । acchinat kāmamūlaṁ sa tena prāpa mahat sukham ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । gītaṁ videharājena janakena praśāmyatā ॥

अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥

anantaṁ bata me vittaṁ yasya me nāsti kiṁ cana । mithilāyāṁ pradīptāyāṁ na me dahyati kiṁ cana ॥

अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम् । निर्वेदं प्रति विन्यस्तं प्रतिबोध युधिष्ठिर ॥

atraivodāharantīmaṁ bodhyasya padasaṁcayam । nirvedaṁ prati vinyastaṁ pratibodha yudhiṣṭhira ॥

बोध्यं दान्तमृषिं राजा नहुषः पर्यपृच्छत । निर्वेदाच्छान्तिमापन्नं शान्तं प्रज्ञानतर्पितम् ॥

bodhyaṁ dāntam r̥ṣiṁ rājā nahuṣaḥ paryapr̥cchata । nirvedāc chāntim āpannaṁ śāntaṁ prajñānatarpitam ॥

उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मे । कां बुद्धिं समनुध्याय शान्तश्चरसि निर्वृतः ॥

upadeśaṁ mahāprājña śamasyopadiśasva me । kāṁ buddhiṁ samanudhyāya śāntaś carasi nirvr̥taḥ ॥

बोध्य उवाच । उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचन । लक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं प्रविमृश्यताम् ॥

bodhya uvāca । upadeśena vartāmi nānuśāsmīha kaṁ cana । lakṣaṇaṁ tasya vakṣye ’haṁ tat svayaṁ pravimr̥śyatām ॥

पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने । इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम ॥

piṅgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṅgānveṣaṇaṁ vane । iṣukāraḥ kumārī ca ṣaḍ ete guravo mama ॥