Adhyāya 170

युधिष्ठिर उवाच । धनिनो वाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणः । सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dhanino vādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥ । sukhaduḥkhāgamas teṣāṁ kaḥ kathaṁ vā pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्तिगतेन ह ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । śamyākena vimuktena gītaṁ śāntigatena ha ॥

अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागमास्थितः । क्लिश्यमानः कुदारेण कुचैलेन बुभुक्षया ॥

abravīn māṁ purā kaś cid brāhmaṇas tyāgam āsthitaḥ । kliśyamānaḥ kudāreṇa kucailena bubhukṣayā ॥

उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम् । विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥

utpannam iha loke vai janmaprabhr̥ti mānavam । vividhāny upavartante duḥkhāni ca sukhāni ca ॥

तयोरेकतरे मार्गे यद्येनमभिसंनयेत् । न सुखं प्राप्य संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत् ॥

tayor ekatare mārge yady enam abhisaṁnayet । na sukhaṁ prāpya saṁhr̥ṣyen na duḥkhaṁ prāpya saṁjvaret ॥

न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा यदीहसे । अकामात्मापि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव हि ॥

na vai carasi yac chreya ātmano vā yad īhase । akāmātmāpi hi sadā dhuram udyamya caiva hi ॥

अकिंचनः परिपतन्सुखमास्वादयिष्यसि । अकिंचनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव हि ॥

akiṁcanaḥ paripatan sukham āsvādayiṣyasi । akiṁcanaḥ sukhaṁ śete samuttiṣṭhati caiva hi ॥

आकिंचन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवमनामयम् । अनमित्रमथो ह्येतद्दुर्लभं सुलभं सताम् ॥

ākiṁcanyaṁ sukhaṁ loke pathyaṁ śivam anāmayam । anamitram atho hy etad durlabhaṁ sulabhaṁ satām ॥

अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वशः । अवेक्षमाणस्त्रीँल्लोकान्न तुल्यमुपलक्षये ॥

akiṁcanasya śuddhasya upapannasya sarvaśaḥ । avekṣamāṇas trīm̐l lokān na tulyam upalakṣaye ॥

आकिंचन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम् । अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्यादपि गुणाधिकम् ॥

ākiṁcanyaṁ ca rājyaṁ ca tulayā samatolayam । atyaricyata dāridryaṁ rājyād api guṇādhikam ॥

आकिंचन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहानयम् । नित्योद्विग्नो हि धनवान्मृत्योरास्यगतो यथा ॥

ākiṁcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahān ayam । nityodvigno hi dhanavān mr̥tyor āsyagato yathā ॥

नैवास्याग्निर्न चादित्यो न मृत्युर्न च दस्यवः । प्रभवन्ति धनज्यानिनिर्मुक्तस्य निराशिषः ॥

naivāsyāgnir na cādityo na mr̥tyur na ca dasyavaḥ । prabhavanti dhanajyāninirmuktasya nirāśiṣaḥ ॥

तं वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिनम् । बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः ॥

taṁ vai sadā kāmacaram anupastīrṇaśāyinam । bāhūpadhānaṁ śāmyantaṁ praśaṁsanti divaukasaḥ ॥

धनवान्क्रोधलोभाभ्यामाविष्टो नष्टचेतनः । तिर्यगीक्षः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः ॥

dhanavān krodhalobhābhyām āviṣṭo naṣṭacetanaḥ । tiryagīkṣaḥ śuṣkamukhaḥ pāpako bhrukuṭīmukhaḥ ॥

निर्दशंश्चाधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिता । कस्तमिच्छेत्परिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम् ॥

nirdaśaṁś cādharoṣṭhaṁ ca kruddho dāruṇabhāṣitā । kas tam icchet paridraṣṭuṁ dātum icchati cen mahīm ॥

श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् । सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः ॥

śriyā hy abhīkṣṇaṁ saṁvāso mohayaty avicakṣaṇam । sā tasya cittaṁ harati śāradābhram ivānilaḥ ॥

अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति । अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः । इत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यते ॥

athainaṁ rūpamānaś ca dhanamānaś ca vindati । abhijāto ’smi siddho ’smi nāsmi kevalamānuṣaḥ । ity ebhiḥ kāraṇais tasya tribhiś cittaṁ prasicyate ॥

स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् । परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥

sa prasiktamanā bhogān visr̥jya pitr̥saṁcitān । parikṣīṇaḥ parasvānām ādānaṁ sādhu manyate ॥

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानं ततस्ततः । प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥

tam atikrāntamaryādam ādadānaṁ tatas tataḥ । pratiṣedhanti rājāno lubdhā mr̥gam iveṣubhiḥ ॥

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् । विविधान्युपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजानि च ॥

evam etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam । vividhāny upavartante gātrasaṁsparśajāni ca ॥

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत् । लोकधर्मं समाज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवैः सह ॥

teṣāṁ paramaduḥkhānāṁ buddhyā bhaiṣajyam ācaret । lokadharmaṁ samājñāya dhruvāṇām adhruvaiḥ saha ॥

नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् । नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भव ॥

nātyaktvā sukham āpnoti nātyaktvā vindate param । nātyaktvā cābhayaḥ śete tyaktvā sarvaṁ sukhī bhava ॥

इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम् । शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः ॥

ity etad dhāstinapure brāhmaṇenopavarṇitam । śamyākena purā mahyaṁ tasmāt tyāgaḥ paro mataḥ ॥