Adhyāya 17

युधिष्ठिर उवाच । असंतोषः प्रमादश्च मदो रागोऽप्रशान्तता । बलं मोहोऽभिमानश्च उद्वेगश्चापि सर्वशः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । asaṁtoṣaḥ pramādaś ca mado rāgo ’praśāntatā । balaṁ moho ’bhimānaś ca udvegaś cāpi sarvaśaḥ ॥

एभिः पाप्मभिराविष्टो राज्यं त्वमभिकाङ्क्षसि । निरामिषो विनिर्मुक्तः प्रशान्तः सुसुखी भव ॥

ebhiḥ pāpmabhir āviṣṭo rājyaṁ tvam abhikāṅkṣasi । nirāmiṣo vinirmuktaḥ praśāntaḥ susukhī bhava ॥

य इमामखिलां भूमिं शिष्यादेको महीपतिः । तस्याप्युदरमेवैकं किमिदं त्वं प्रशंससि ॥

ya imām akhilāṁ bhūmiṁ śiṣyād eko mahīpatiḥ । tasyāpy udaram evaikaṁ kim idaṁ tvaṁ praśaṁsasi ॥

नाह्ना पूरयितुं शक्या न मासेन नरर्षभ । अपूर्यां पूरयन्निच्छामायुषापि न शक्नुयात् ॥

nāhnā pūrayituṁ śakyā na māsena nararṣabha । apūryāṁ pūrayann icchām āyuṣāpi na śaknuyāt ॥

यथेद्धः प्रज्वलत्यग्निरसमिद्धः प्रशाम्यति । अल्पाहारतया त्वग्निं शमयौदर्यमुत्थितम् । जयोदरं पृथिव्या ते श्रेयो निर्जितया जितम् ॥

yatheddhaḥ prajvalaty agnir asamiddhaḥ praśāmyati । alpāhāratayā tv agniṁ śamayaudaryam utthitam । jayodaraṁ pr̥thivyā te śreyo nirjitayā jitam ॥

मानुषान्कामभोगांस्त्वमैश्वर्यं च प्रशंससि । अभोगिनोऽबलाश्चैव यान्ति स्थानमनुत्तमम् ॥

mānuṣān kāmabhogāṁs tvam aiśvaryaṁ ca praśaṁsasi । abhogino ’balāś caiva yānti sthānam anuttamam ॥

योगक्षेमौ च राष्ट्रस्य धर्माधर्मौ त्वयि स्थितौ । मुच्यस्व महतो भारात्त्यागमेवाभिसंश्रय ॥

yogakṣemau ca rāṣṭrasya dharmādharmau tvayi sthitau । mucyasva mahato bhārāt tyāgam evābhisaṁśraya ॥

एकोदरकृते व्याघ्रः करोति विघसं बहु । तमन्येऽप्युपजीवन्ति मन्दवेगंचरा मृगाः ॥

ekodarakr̥te vyāghraḥ karoti vighasaṁ bahu । tam anye ’py upajīvanti mandavegaṁcarā mr̥gāḥ ॥

विषयान्प्रतिसंहृत्य संन्यासं कुरुते यतिः । न च तुष्यन्ति राजानः पश्य बुद्ध्यन्तरं यथा ॥

viṣayān pratisaṁhr̥tya saṁnyāsaṁ kurute yatiḥ । na ca tuṣyanti rājānaḥ paśya buddhyantaraṁ yathā ॥

पत्राहारैरश्मकुट्टैर्दन्तोलूखलिकैस्तथा । अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च तैरयं नरको जितः ॥

patrāhārair aśmakuṭṭair dantolūkhalikais tathā । abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca tair ayaṁ narako jitaḥ ॥

यश्चेमां वसुधां कृत्स्नां प्रशासेदखिलां नृपः । तुल्याश्मकाञ्चनो यश्च स कृतार्थो न पार्थिवः ॥

yaś cemāṁ vasudhāṁ kr̥tsnāṁ praśāsed akhilāṁ nr̥paḥ । tulyāśmakāñcano yaś ca sa kr̥tārtho na pārthivaḥ ॥

संकल्पेषु निरारम्भो निराशो निर्ममो भव । विशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाव्ययम् ॥

saṁkalpeṣu nirārambho nirāśo nirmamo bhava । viśokaṁ sthānam ātiṣṭha iha cāmutra cāvyayam ॥

निरामिषा न शोचन्ति शोचसि त्वं किमामिषम् । परित्यज्यामिषं सर्वं मृषावादात्प्रमोक्ष्यसे ॥

nirāmiṣā na śocanti śocasi tvaṁ kim āmiṣam । parityajyāmiṣaṁ sarvaṁ mr̥ṣāvādāt pramokṣyase ॥

पन्थानौ पितृयानश्च देवयानश्च विश्रुतौ । ईजानाः पितृयानेन देवयानेन मोक्षिणः ॥

panthānau pitr̥yānaś ca devayānaś ca viśrutau । ījānāḥ pitr̥yānena devayānena mokṣiṇaḥ ॥

तपसा ब्रह्मचर्येण स्वाध्यायेन च पाविताः । विमुच्य देहान्वै भान्ति मृत्योरविषयं गताः ॥

tapasā brahmacaryeṇa svādhyāyena ca pāvitāḥ । vimucya dehān vai bhānti mr̥tyor aviṣayaṁ gatāḥ ॥

आमिषं बन्धनं लोके कर्मेहोक्तं तथामिषम् । ताभ्यां विमुक्तः पाशाभ्यां पदमाप्नोति तत्परम् ॥

āmiṣaṁ bandhanaṁ loke karmehoktaṁ tathāmiṣam । tābhyāṁ vimuktaḥ pāśābhyāṁ padam āpnoti tatparam ॥

अपि गाथामिमां गीतां जनकेन वदन्त्युत । निर्द्वंद्वेन विमुक्तेन मोक्षं समनुपश्यता ॥

api gāthām imāṁ gītāṁ janakena vadanty uta । nirdvaṁdvena vimuktena mokṣaṁ samanupaśyatā ॥

अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥

anantaṁ bata me vittaṁ yasya me nāsti kiṁ cana । mithilāyāṁ pradīptāyāṁ na me dahyati kiṁ cana ॥

प्रज्ञाप्रासादमारुह्य नशोच्याञ्शोचतो जनान् । जगतीस्थानिवाद्रिस्थो मन्दबुद्धीनवेक्षते ॥

prajñāprāsādam āruhya naśocyāñ śocato janān । jagatīsthān ivādristho mandabuddhīn avekṣate ॥

दृश्यं पश्यति यः पश्यन्स चक्षुष्मान्स बुद्धिमान् । अज्ञातानां च विज्ञानात्संबोधाद्बुद्धिरुच्यते ॥

dr̥śyaṁ paśyati yaḥ paśyan sa cakṣuṣmān sa buddhimān । ajñātānāṁ ca vijñānāt saṁbodhād buddhir ucyate ॥

यस्तु वाचं विजानाति बहुमानमियात्स वै । ब्रह्मभावप्रसूतानां वैद्यानां भावितात्मनाम् ॥

yas tu vācaṁ vijānāti bahumānam iyāt sa vai । brahmabhāvaprasūtānāṁ vaidyānāṁ bhāvitātmanām ॥

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

yadā bhūtapr̥thagbhāvam ekastham anupaśyati । tata eva ca vistāraṁ brahma saṁpadyate tadā ॥

ते जनास्तां गतिं यान्ति नाविद्वांसोऽल्पचेतसः । नाबुद्धयो नातपसः सर्वं बुद्धौ प्रतिष्ठितम् ॥

te janās tāṁ gatiṁ yānti nāvidvāṁso ’lpacetasaḥ । nābuddhayo nātapasaḥ sarvaṁ buddhau pratiṣṭhitam ॥