Adhyāya 16

वैशंपायन उवाच । अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः । धैर्यमास्थाय तेजस्वी ज्येष्ठं भ्रातरमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । arjunasya vacaḥ śrutvā bhīmaseno ’tyamarṣaṇaḥ । dhairyam āsthāya tejasvī jyeṣṭhaṁ bhrātaram abravīt ॥

राजन्विदितधर्मोऽसि न तेऽस्त्यविदितं भुवि । उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः ॥

rājan viditadharmo ’si na te ’sty aviditaṁ bhuvi । upaśikṣāma te vr̥ttaṁ sadaiva na ca śaknumaḥ ॥

न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्येवं मे मनसि स्थितम् । अतिदुःखात्तु वक्ष्यामि तन्निबोध जनाधिप ॥

na vakṣyāmi na vakṣyāmīty evaṁ me manasi sthitam । atiduḥkhāt tu vakṣyāmi tan nibodha janādhipa ॥

भवतस्तु प्रमोहेन सर्वं संशयितं कृतम् । विक्लवत्वं च नः प्राप्तमबलत्वं तथैव च ॥

bhavatas tu pramohena sarvaṁ saṁśayitaṁ kr̥tam । viklavatvaṁ ca naḥ prāptam abalatvaṁ tathaiva ca ॥

कथं हि राजा लोकस्य सर्वशास्त्रविशारदः । मोहमापद्यते दैन्याद्यथा कुपुरुषस्तथा ॥

kathaṁ hi rājā lokasya sarvaśāstraviśāradaḥ । moham āpadyate dainyād yathā kupuruṣas tathā ॥

आगतिश्च गतिश्चैव लोकस्य विदिता तव । आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ॥

āgatiś ca gatiś caiva lokasya viditā tava । āyatyāṁ ca tadātve ca na te ’sty aviditaṁ prabho ॥

एवं गते महाराज राज्यं प्रति जनाधिप । हेतुमत्र प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥

evaṁ gate mahārāja rājyaṁ prati janādhipa । hetum atra pravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śr̥ṇu ॥

द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा । परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वंद्वं नोपलभ्यते ॥

dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasas tathā । parasparaṁ tayor janma nirdvaṁdvaṁ nopalabhyate ॥

शारीराज्जायते व्याधिर्मानसो नात्र संशयः । मानसाज्जायते व्याधिः शारीर इति निश्चयः ॥

śārīrāj jāyate vyādhir mānaso nātra saṁśayaḥ । mānasāj jāyate vyādhiḥ śārīra iti niścayaḥ ॥

शारीरमानसे दुःखे योऽतीते अनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥

śārīramānase duḥkhe yo ’tīte anuśocati । duḥkhena labhate duḥkhaṁ dvāv anarthau prapadyate ॥

शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजा गुणाः । तेषां गुणानां साम्यं च तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥

śītoṣṇe caiva vāyuś ca trayaḥ śārīrajā guṇāḥ । teṣāṁ guṇānāṁ sāmyaṁ ca tad āhuḥ svasthalakṣaṇam ॥

तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिष्यते । उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं प्रबाध्यते ॥

teṣām anyatamotseke vidhānam upadiṣyate । uṣṇena bādhyate śītaṁ śītenoṣṇaṁ prabādhyate ॥

सत्त्वं रजस्तमश्चैव मानसाः स्युस्त्रयो गुणाः । हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते ॥

sattvaṁ rajas tamaś caiva mānasāḥ syus trayo guṇāḥ । harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate ॥

कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति । कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥

kaś cit sukhe vartamāno duḥkhasya smartum icchati । kaś cid duḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartum icchati ॥

स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च । न दुःखी सुखजातस्य न सुखी दुःखजस्य वा ॥

sa tvaṁ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī ca sukhasya ca । na duḥkhī sukhajātasya na sukhī duḥkhajasya vā ॥

स्मर्तुमर्हसि कौरव्य दिष्टं तु बलवत्तरम् । अथ वा ते स्वभावोऽयं येन पार्थिव कृष्यसे ॥

smartum arhasi kauravya diṣṭaṁ tu balavattaram । atha vā te svabhāvo ’yaṁ yena pārthiva kr̥ṣyase ॥

दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् । मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥

dr̥ṣṭvā sabhāgatāṁ kr̥ṣṇām ekavastrāṁ rajasvalām । miṣatāṁ pāṇḍuputrāṇāṁ na tasya smartum arhasi ॥

प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च निवासनम् । महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥

pravrājanaṁ ca nagarād ajinaiś ca nivāsanam । mahāraṇyanivāsaś ca na tasya smartum arhasi ॥

जटासुरात्परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम् । सैन्धवाच्च परिक्लेशं कथं विस्मृतवानसि । पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम् ॥

jaṭāsurāt parikleśaṁ citrasenena cāhavam । saindhavāc ca parikleśaṁ kathaṁ vismr̥tavān asi । punar ajñātacaryāyāṁ kīcakena padā vadham ॥

यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम । मनसैकेन ते युद्धमिदं घोरमुपस्थितम् ॥

yac ca te droṇabhīṣmābhyāṁ yuddham āsīd ariṁdama । manasaikena te yuddham idaṁ ghoram upasthitam ॥

यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर्न च बन्धुभिः । आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥

yatra nāsti śaraiḥ kāryaṁ na mitrair na ca bandhubhiḥ । ātmanaikena yoddhavyaṁ tat te yuddham upasthitam ॥

तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे प्राणान्यदि ह मोक्ष्यसे । अन्यं देहं समास्थाय पुनस्तेनैव योत्स्यसे ॥

tasminn anirjite yuddhe prāṇān yadi ha mokṣyase । anyaṁ dehaṁ samāsthāya punas tenaiva yotsyase ॥

तस्मादद्यैव गन्तव्यं युद्धस्य भरतर्षभ । एतज्जित्वा महाराज कृतकृत्यो भविष्यसि ॥

tasmād adyaiva gantavyaṁ yuddhasya bharatarṣabha । etaj jitvā mahārāja kr̥takr̥tyo bhaviṣyasi ॥

एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् । पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥

etāṁ buddhiṁ viniścitya bhūtānām āgatiṁ gatim । pitr̥paitāmahe vr̥tte śādhi rājyaṁ yathocitam ॥

दिष्ट्या दुर्योधनः पापो निहतः सानुगो युधि । द्रौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या त्वं पदवीं गतः ॥

diṣṭyā duryodhanaḥ pāpo nihataḥ sānugo yudhi । draupadyāḥ keśapakṣasya diṣṭyā tvaṁ padavīṁ gataḥ ॥

यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता । वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥

yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā । vayaṁ te kiṁkarāḥ pārtha vāsudevaś ca vīryavān ॥