Adhyāya 18

वैशंपायन उवाच । तूष्णींभूतं तु राजानं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् । संतप्तः शोकदुःखाभ्यां राज्ञो वाक्शल्यपीडितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tūṣṇīṁbhūtaṁ tu rājānaṁ punar evārjuno ’bravīt । saṁtaptaḥ śokaduḥkhābhyāṁ rājño vākśalyapīḍitaḥ ॥

कथयन्ति पुरावृत्तमितिहासमिमं जनाः । विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत ॥

kathayanti purāvr̥ttam itihāsam imaṁ janāḥ । videharājñaḥ saṁvādaṁ bhāryayā saha bhārata ॥

उत्सृज्य राज्यं भैक्षार्थं कृतबुद्धिं जनेश्वरम् । विदेहराजं महिषी दुःखिता प्रत्यभाषत ॥

utsr̥jya rājyaṁ bhaikṣārthaṁ kr̥tabuddhiṁ janeśvaram । videharājaṁ mahiṣī duḥkhitā pratyabhāṣata ॥

धनान्यपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च । पन्थानं पावनं हित्वा जनको मौण्ड्यमास्थितः ॥

dhanāny apatyaṁ mitrāṇi ratnāni vividhāni ca । panthānaṁ pāvanaṁ hitvā janako mauṇḍyam āsthitaḥ ॥

तं ददर्श प्रिया भार्या भैक्ष्यवृत्तिमकिंचनम् । धानामुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम् ॥

taṁ dadarśa priyā bhāryā bhaikṣyavr̥ttim akiṁcanam । dhānāmuṣṭim upāsīnaṁ nirīhaṁ gatamatsaram ॥

तमुवाच समागम्य भर्तारमकुतोभयम् । क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद्वचः ॥

tam uvāca samāgamya bhartāram akutobhayam । kruddhā manasvinī bhāryā vivikte hetumad vacaḥ ॥

कथमुत्सृज्य राज्यं स्वं धनधान्यसमाचितम् । कापालीं वृत्तिमास्थाय धानामुष्टिर्वनेऽचरः ॥

katham utsr̥jya rājyaṁ svaṁ dhanadhānyasamācitam । kāpālīṁ vr̥ttim āsthāya dhānāmuṣṭir vane ’caraḥ ॥

प्रतिज्ञा तेऽन्यथा राजन्विचेष्टा चान्यथा तव । यद्राज्यं महदुत्सृज्य स्वल्पे तुष्यसि पार्थिव ॥

pratijñā te ’nyathā rājan viceṣṭā cānyathā tava । yad rājyaṁ mahad utsr̥jya svalpe tuṣyasi pārthiva ॥

नैतेनातिथयो राजन्देवर्षिपितरस्तथा । शक्यमद्य त्वया भर्तुं मोघस्तेऽयं परिश्रमः ॥

naitenātithayo rājan devarṣipitaras tathā । śakyam adya tvayā bhartuṁ moghas te ’yaṁ pariśramaḥ ॥

देवतातिथिभिश्चैव पितृभिश्चैव पार्थिव । सर्वैरेतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः ॥

devatātithibhiś caiva pitr̥bhiś caiva pārthiva । sarvair etaiḥ parityaktaḥ parivrajasi niṣkriyaḥ ॥

यस्त्वं त्रैविद्यवृद्धानां ब्राह्मणानां सहस्रशः । भर्ता भूत्वा च लोकस्य सोऽद्यान्यैर्भृतिमिच्छसि ॥

yas tvaṁ traividyavr̥ddhānāṁ brāhmaṇānāṁ sahasraśaḥ । bhartā bhūtvā ca lokasya so ’dyānyair bhr̥tim icchasi ॥

श्रियं हित्वा प्रदीप्तां त्वं श्ववत्संप्रति वीक्ष्यसे । अपुत्रा जननी तेऽद्य कौसल्या चापतिस्त्वया ॥

śriyaṁ hitvā pradīptāṁ tvaṁ śvavat saṁprati vīkṣyase । aputrā jananī te ’dya kausalyā cāpatis tvayā ॥

अशीतिर्धर्मकामास्त्वां क्षत्रियाः पर्युपासते । त्वदाशामभिकाङ्क्षन्त्यः कृपणाः फलहेतुकाः ॥

aśītir dharmakāmās tvāṁ kṣatriyāḥ paryupāsate । tvadāśām abhikāṅkṣantyaḥ kr̥paṇāḥ phalahetukāḥ ॥

ताश्च त्वं विफलाः कुर्वन्काँल्लोकान्नु गमिष्यसि । राजन्संशयिते मोक्षे परतन्त्रेषु देहिषु ॥

tāś ca tvaṁ viphalāḥ kurvan kām̐l lokān nu gamiṣyasi । rājan saṁśayite mokṣe paratantreṣu dehiṣu ॥

नैव तेऽस्ति परो लोको नापरः पापकर्मणः । धर्म्यान्दारान्परित्यज्य यस्त्वमिच्छसि जीवितुम् ॥

naiva te ’sti paro loko nāparaḥ pāpakarmaṇaḥ । dharmyān dārān parityajya yas tvam icchasi jīvitum ॥

स्रजो गन्धानलंकारान्वासांसि विविधानि च । किमर्थमभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः ॥

srajo gandhān alaṁkārān vāsāṁsi vividhāni ca । kimartham abhisaṁtyajya parivrajasi niṣkriyaḥ ॥

निपानं सर्वभूतानां भूत्वा त्वं पावनं महत् । आढ्यो वनस्पतिर्भूत्वा सोऽद्यान्यान्पर्युपाससे ॥

nipānaṁ sarvabhūtānāṁ bhūtvā tvaṁ pāvanaṁ mahat । āḍhyo vanaspatir bhūtvā so ’dyānyān paryupāsase ॥

खादन्ति हस्तिनं न्यासे क्रव्यादा बहवोऽप्युत । बहवः कृमयश्चैव किं पुनस्त्वामनर्थकम् ॥

khādanti hastinaṁ nyāse kravyādā bahavo ’py uta । bahavaḥ kr̥mayaś caiva kiṁ punas tvām anarthakam ॥

य इमां कुण्डिकां भिन्द्यात्त्रिविष्टब्धं च ते हरेत् । वासश्चापहरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत् ॥

ya imāṁ kuṇḍikāṁ bhindyāt triviṣṭabdhaṁ ca te haret । vāsaś cāpaharet tasmin kathaṁ te mānasaṁ bhavet ॥

यस्त्वयं सर्वमुत्सृज्य धानामुष्टिपरिग्रहः । यदानेन समं सर्वं किमिदं मम दीयते । धानामुष्टिरिहार्थश्चेत्प्रतिज्ञा ते विनश्यति ॥

yas tv ayaṁ sarvam utsr̥jya dhānāmuṣṭiparigrahaḥ । yadānena samaṁ sarvaṁ kim idaṁ mama dīyate । dhānāmuṣṭir ihārthaś cet pratijñā te vinaśyati ॥

का वाहं तव को मे त्वं कोऽद्य ते मय्यनुग्रहः । प्रशाधि पृथिवीं राजन्यत्र तेऽनुग्रहो भवेत् । प्रासादं शयनं यानं वासांस्याभरणानि च ॥

kā vāhaṁ tava ko me tvaṁ ko ’dya te mayy anugrahaḥ । praśādhi pr̥thivīṁ rājan yatra te ’nugraho bhavet । prāsādaṁ śayanaṁ yānaṁ vāsāṁsy ābharaṇāni ca ॥

श्रिया निराशैरधनैस्त्यक्तमित्रैरकिंचनैः । सौखिकैः संभृतानर्थान्यः संत्यजसि किं नु तत् ॥

śriyā nirāśair adhanais tyaktamitrair akiṁcanaiḥ । saukhikaiḥ saṁbhr̥tān arthān yaḥ saṁtyajasi kiṁ nu tat ॥

योऽत्यन्तं प्रतिगृह्णीयाद्यश्च दद्यात्सदैव हि । तयोस्त्वमन्तरं विद्धि श्रेयांस्ताभ्यां क उच्यते ॥

yo ’tyantaṁ pratigr̥hṇīyād yaś ca dadyāt sadaiva hi । tayos tvam antaraṁ viddhi śreyāṁs tābhyāṁ ka ucyate ॥

सदैव याचमानेषु सत्सु दम्भविवर्जिषु । एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्नाविव दुर्हुतम् ॥

sadaiva yācamāneṣu satsu dambhavivarjiṣu । eteṣu dakṣiṇā dattā dāvāgnāv iva durhutam ॥

जातवेदा यथा राजन्नादग्ध्वैवोपशाम्यति । सदैव याचमानो वै तथा शाम्यति न द्विजः ॥

jātavedā yathā rājann ādagdhvaivopaśāmyati । sadaiva yācamāno vai tathā śāmyati na dvijaḥ ॥

सतां च वेदा अन्नं च लोकेऽस्मिन्प्रकृतिर्ध्रुवा । न चेद्दाता भवेद्दाता कुतः स्युर्मोक्षकाङ्क्षिणः ॥

satāṁ ca vedā annaṁ ca loke ’smin prakr̥tir dhruvā । na ced dātā bhaved dātā kutaḥ syur mokṣakāṅkṣiṇaḥ ॥

अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च । अन्नात्प्राणः प्रभवति अन्नदः प्राणदो भवेत् ॥

annād gr̥hasthā loke ’smin bhikṣavas tata eva ca । annāt prāṇaḥ prabhavati annadaḥ prāṇado bhavet ॥

गृहस्थेभ्योऽभिनिर्वृत्ता गृहस्थानेव संश्रिताः । प्रभवं च प्रतिष्ठां च दान्ता निन्दन्त आसते ॥

gr̥hasthebhyo ’bhinirvr̥ttā gr̥hasthān eva saṁśritāḥ । prabhavaṁ ca pratiṣṭhāṁ ca dāntā nindanta āsate ॥

त्यागान्न भिक्षुकं विद्यान्न मौण्ड्यान्न च याचनात् । ऋजुस्तु योऽर्थं त्यजति तं सुखं विद्धि भिक्षुकम् ॥

tyāgān na bhikṣukaṁ vidyān na mauṇḍyān na ca yācanāt । r̥jus tu yo ’rthaṁ tyajati taṁ sukhaṁ viddhi bhikṣukam ॥

असक्तः सक्तवद्गच्छन्निःसङ्गो मुक्तबन्धनः । समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तो महीपते ॥

asaktaḥ saktavad gacchan niḥsaṅgo muktabandhanaḥ । samaḥ śatrau ca mitre ca sa vai mukto mahīpate ॥

परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः । सिता बहुविधैः पाशैः संचिन्वन्तो वृथामिषम् ॥

parivrajanti dānārthaṁ muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ । sitā bahuvidhaiḥ pāśaiḥ saṁcinvanto vr̥thāmiṣam ॥

त्रयीं च नाम वार्तां च त्यक्त्वा पुत्रांस्त्यजन्ति ये । त्रिविष्टब्धं च वासश्च प्रतिगृह्णन्त्यबुद्धयः ॥

trayīṁ ca nāma vārtāṁ ca tyaktvā putrāṁs tyajanti ye । triviṣṭabdhaṁ ca vāsaś ca pratigr̥hṇanty abuddhayaḥ ॥

अनिष्कषाये काषायमीहार्थमिति विद्धि तत् । धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थमिति मे मतिः ॥

aniṣkaṣāye kāṣāyam īhārtham iti viddhi tat । dharmadhvajānāṁ muṇḍānāṁ vr̥ttyartham iti me matiḥ ॥

काषायैरजिनैश्चीरैर्नग्नान्मुण्डाञ्जटाधरान् । बिभ्रत्साधून्महाराज जय लोकाञ्जितेन्द्रियः ॥

kāṣāyair ajinaiś cīrair nagnān muṇḍāñ jaṭādharān । bibhrat sādhūn mahārāja jaya lokāñ jitendriyaḥ ॥

अग्न्याधेयानि गुर्वर्थान्क्रतून्सपशुदक्षिणान् । ददात्यहरहः पूर्वं को नु धर्मतरस्ततः ॥

agnyādheyāni gurvarthān kratūn sapaśudakṣiṇān । dadāty aharahaḥ pūrvaṁ ko nu dharmataras tataḥ ॥

तत्त्वज्ञो जनको राजा लोकेऽस्मिन्निति गीयते । सोऽप्यासीन्मोहसंपन्नो मा मोहवशमन्वगाः ॥

tattvajño janako rājā loke ’sminn iti gīyate । so ’py āsīn mohasaṁpanno mā mohavaśam anvagāḥ ॥

एवं धर्ममनुक्रान्तं सदा दानपरैर्नरैः । आनृशंस्यगुणोपेतैः कामक्रोधविवर्जिताः ॥

evaṁ dharmam anukrāntaṁ sadā dānaparair naraiḥ । ānr̥śaṁsyaguṇopetaiḥ kāmakrodhavivarjitāḥ ॥

पालयन्तः प्रजाश्चैव दानमुत्तममास्थिताः । इष्टाँल्लोकानवाप्स्यामो ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥

pālayantaḥ prajāś caiva dānam uttamam āsthitāḥ । iṣṭām̐l lokān avāpsyāmo brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ ॥