Adhyāya 169

युधिष्ठिर उवाच । अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतक्षयावहे । किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । atikrāmati kāle ’smin sarvabhūtakṣayāvahe । kiṁ śreyaḥ pratipadyeta tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पितुः पुत्रेण संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । pituḥ putreṇa saṁvādaṁ tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

द्विजातेः कस्यचित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै । बभूव पुत्रो मेधावी मेधावी नाम नामतः ॥

dvijāteḥ kasya cit pārtha svādhyāyaniratasya vai । babhūva putro medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ ॥

सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम् । मोक्षधर्मार्थकुशलो लोकतत्त्वविचक्षणः ॥

so ’bravīt pitaraṁ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam । mokṣadharmārthakuśalo lokatattvavicakṣaṇaḥ ॥

धीरः किं स्वित्तात कुर्यात्प्रजान;न्क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम् । पितस्तदाचक्ष्व यथार्थयोगं; ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम् ॥

dhīraḥ kiṁ svit tāta kuryāt prajānan; kṣipraṁ hy āyur bhraśyate mānavānām । pitas tad ācakṣva yathārthayogaṁ; mamānupūrvyā yena dharmaṁ careyam ॥

पितोवाच । वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्र; पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितॄणाम् । अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो; वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत् ॥

pitovāca । vedān adhītya brahmacaryeṇa putra; putrān icchet pāvanārthaṁ pitr̥̄ṇām । agnīn ādhāya vidhivac ceṣṭayajño; vanaṁ praviśyātha munir bubhūṣet ॥

पुत्र उवाच । एवमभ्याहते लोके समन्तात्परिवारिते । अमोघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे ॥

putra uvāca । evam abhyāhate loke samantāt parivārite । amoghāsu patantīṣu kiṁ dhīra iva bhāṣase ॥

पितोवाच । कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः । अमोघाः काः पतन्तीह किं नु भीषयसीव माम् ॥

pitovāca । katham abhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ । amoghāḥ kāḥ patantīha kiṁ nu bhīṣayasīva mām ॥

पुत्र उवाच । मृत्युनाभ्याहतो लोको जरया परिवारितः । अहोरात्राः पतन्त्येते ननु कस्मान्न बुध्यसे ॥

putra uvāca । mr̥tyunābhyāhato loko jarayā parivāritaḥ । ahorātrāḥ patanty ete nanu kasmān na budhyase ॥

यदाहमेतज्जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह । सोऽहं कथं प्रतीक्षिष्ये जालेनापिहितश्चरन् ॥

yadāham etaj jānāmi na mr̥tyus tiṣṭhatīti ha । so ’haṁ kathaṁ pratīkṣiṣye jālenāpihitaś caran ॥

रात्र्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा । गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा । तदेव वन्ध्यं दिवसमिति विद्याद्विचक्षणः ॥

rātryāṁ rātryāṁ vyatītāyām āyur alpataraṁ yadā । gādhodake matsya iva sukhaṁ vindeta kas tadā । tad eva vandhyaṁ divasam iti vidyād vicakṣaṇaḥ ॥

अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति मानवम् । शष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्रगतमानसम् । वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥

anavāpteṣu kāmeṣu mr̥tyur abhyeti mānavam । śaṣpāṇīva vicinvantam anyatragatamānasam । vr̥kīvoraṇam āsādya mr̥tyur ādāya gacchati ॥

अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वा कालोऽत्यगादयम् । अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति ॥

adyaiva kuru yac chreyo mā tvā kālo ’tyagād ayam । akr̥teṣv eva kāryeṣu mr̥tyur vai saṁprakarṣati ॥

श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम् । को हि जानाति कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते ॥

śvaḥkāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam । na hi pratīkṣate mr̥tyuḥ kr̥taṁ vāsya na vā kr̥tam । ko hi jānāti kasyādya mr̥tyusenā nivekṣyate ॥

युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् । कृते धर्मे भवेत्कीर्तिरिह प्रेत्य च वै सुखम् ॥

yuvaiva dharmaśīlaḥ syād animittaṁ hi jīvitam । kr̥te dharme bhavet kīrtir iha pretya ca vai sukham ॥

मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थमुद्यतः । कृत्वा कार्यमकार्यं वा पुष्टिमेषां प्रयच्छति ॥

mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārtham udyataḥ । kr̥tvā kāryam akāryaṁ vā puṣṭim eṣāṁ prayacchati ॥

तं पुत्रपशुसंमत्तं व्यासक्तमनसं नरम् । सुप्तं व्याघ्रं महौघो वा मृत्युरादाय गच्छति ॥

taṁ putrapaśusaṁmattaṁ vyāsaktamanasaṁ naram । suptaṁ vyāghraṁ mahaugho vā mr̥tyur ādāya gacchati ॥

संचिन्वानकमेवैकं कामानामवितृप्तकम् । व्याघ्रः पशुमिवादाय मृत्युरादाय गच्छति ॥

saṁcinvānakam evaikaṁ kāmānām avitr̥ptakam । vyāghraḥ paśum ivādāya mr̥tyur ādāya gacchati ॥

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् । एवमीहासुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे ॥

idaṁ kr̥tam idaṁ kāryam idam anyat kr̥tākr̥tam । evam īhāsukhāsaktaṁ kr̥tāntaḥ kurute vaśe ॥

कृतानां फलमप्राप्तं कर्मणां फलसङ्गिनम् । क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति ॥

kr̥tānāṁ phalam aprāptaṁ karmaṇāṁ phalasaṅginam । kṣetrāpaṇagr̥hāsaktaṁ mr̥tyur ādāya gacchati ॥

मृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखं चानेककारणम् । अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्थ इव तिष्ठसि ॥

mr̥tyur jarā ca vyādhiś ca duḥkhaṁ cānekakāraṇam । anuṣaktaṁ yadā dehe kiṁ svastha iva tiṣṭhasi ॥

जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चान्वेति देहिनम् । अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः ॥

jātam evāntako ’ntāya jarā cānveti dehinam । anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ ॥

मृत्योर्वा गृहमेवैतद्या ग्रामे वसतो रतिः । देवानामेष वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः ॥

mr̥tyor vā gr̥ham evaitad yā grāme vasato ratiḥ । devānām eṣa vai goṣṭho yad araṇyam iti śrutiḥ ॥

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥

nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ । chittvaināṁ sukr̥to yānti naināṁ chindanti duṣkr̥taḥ ॥

न हिंसयति यः प्राणान्मनोवाक्कायहेतुभिः । जीवितार्थापनयनैः कर्मभिर्न स बध्यते ॥

na hiṁsayati yaḥ prāṇān manovākkāyahetubhiḥ । jīvitārthāpanayanaiḥ karmabhir na sa badhyate ॥

न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते । ऋते सत्यमसंत्याज्यं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम् ॥

na mr̥tyusenām āyāntīṁ jātu kaś cit prabādhate । r̥te satyam asaṁtyājyaṁ satye hy amr̥tam āśritam ॥

तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्ययोगपरायणः । सत्यारामः समो दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत् ॥

tasmāt satyavratācāraḥ satyayogaparāyaṇaḥ । satyārāmaḥ samo dāntaḥ satyenaivāntakaṁ jayet ॥

अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् । मृत्युमापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम् ॥

amr̥taṁ caiva mr̥tyuś ca dvayaṁ dehe pratiṣṭhitam । mr̥tyum āpadyate mohāt satyenāpadyate ’mr̥tam ॥

सोऽहं ह्यहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रोधबहिष्कृतः । समदुःखसुखः क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमर्त्यवत् ॥

so ’haṁ hy ahiṁsraḥ satyārthī kāmakrodhabahiṣkr̥taḥ । samaduḥkhasukhaḥ kṣemī mr̥tyuṁ hāsyāmy amartyavat ॥

शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः । वाङ्मनःकर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने ॥

śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ । vāṅmanaḥkarmayajñaś ca bhaviṣyāmy udagāyane ॥

पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हति । अन्तवद्भिरुत प्राज्ञः क्षत्रयज्ञैः पिशाचवत् ॥

paśuyajñaiḥ kathaṁ hiṁsrair mādr̥śo yaṣṭum arhati । antavadbhir uta prājñaḥ kṣatrayajñaiḥ piśācavat ॥

यस्य वाङ्मनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदा । तपस्त्यागश्च योगश्च स वै सर्वमवाप्नुयात् ॥

yasya vāṅmanasī syātāṁ samyak praṇihite sadā । tapas tyāgaś ca yogaś ca sa vai sarvam avāpnuyāt ॥

नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं बलम् । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥

nāsti vidyāsamaṁ cakṣur nāsti vidyāsamaṁ balam । nāsti rāgasamaṁ duḥkhaṁ nāsti tyāgasamaṁ sukham ॥

आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजोऽपि वा । आत्मन्येव भविष्यामि न मां तारयति प्रजा ॥

ātmany evātmanā jāta ātmaniṣṭho ’prajo ’pi vā । ātmany eva bhaviṣyāmi na māṁ tārayati prajā ॥

नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं; यथैकता समता सत्यता च । शीले स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं; ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः ॥

naitādr̥śaṁ brāhmaṇasyāsti vittaṁ; yathaikatā samatā satyatā ca । śīle sthitir daṇḍanidhānam ārjavaṁ; tatas tataś coparamaḥ kriyābhyaḥ ॥

किं ते धनैर्बान्धवैर्वापि किं ते; किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि । आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं; पितामहस्ते क्व गतः पिता च ॥

kiṁ te dhanair bāndhavair vāpi kiṁ te; kiṁ te dārair brāhmaṇa yo mariṣyasi । ātmānam anviccha guhāṁ praviṣṭaṁ; pitāmahas te kva gataḥ pitā ca ॥

भीष्म उवाच । पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा तथाकार्षीत्पिता नृप । तथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायणः ॥

bhīṣma uvāca । putrasyaitad vacaḥ śrutvā tathākārṣīt pitā nr̥pa । tathā tvam api vartasva satyadharmaparāyaṇaḥ ॥