Adhyāya 168

युधिष्ठिर उवाच । धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः । धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि पार्थिव ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ । dharmam āśramiṇāṁ śreṣṭhaṁ vaktum arhasi pārthiva ॥

भीष्म उवाच । सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलं तपः । बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥

bhīṣma uvāca । sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalaṁ tapaḥ । bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā ॥

यस्मिन्यस्मिंस्तु विनये यो यो याति विनिश्चयम् । स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम ॥

yasmin yasmiṁs tu vinaye yo yo yāti viniścayam । sa tam evābhijānāti nānyaṁ bharatasattama ॥

यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् । तथा तथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः ॥

yathā yathā ca paryeti lokatantram asāravat । tathā tathā virāgo ’tra jāyate nātra saṁśayaḥ ॥

एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर । आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ॥

evaṁ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira । ātmamokṣanimittaṁ vai yateta matimān naraḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते । यया बुद्ध्या नुदेच्छोकं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mr̥te । yayā buddhyā nudec chokaṁ tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते । अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥

bhīṣma uvāca । naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mr̥te । aho duḥkham iti dhyāyañ śokasyāpacitiṁ caret ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदित्यब्रवीद्वचः ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । yathā senajitaṁ vipraḥ kaś cid ity abravīd vacaḥ ॥

पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् । विषण्णवदनं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥

putraśokābhisaṁtaptaṁ rājānaṁ śokavihvalam । viṣaṇṇavadanaṁ dr̥ṣṭvā vipro vacanam abravīt ॥

किं नु खल्वसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनुशोचसि । यदा त्वामपि शोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम् ॥

kiṁ nu khalv asi mūḍhas tvaṁ śocyaḥ kim anuśocasi । yadā tvām api śocantaḥ śocyā yāsyanti tāṁ gatim ॥

त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते । सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम् ॥

tvaṁ caivāhaṁ ca ye cānye tvāṁ rājan paryupāsate । sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam ॥

सेनजिदुवाच । का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन । किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि ॥

senajid uvāca । kā buddhiḥ kiṁ tapo vipra kaḥ samādhis tapodhana । kiṁ jñānaṁ kiṁ śrutaṁ vā te yat prāpya na viṣīdasi ॥

ब्राह्मण उवाच । पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषक्तानि सर्वशः । आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ॥

brāhmaṇa uvāca । paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣaktāni sarvaśaḥ । ātmāpi cāyaṁ na mama sarvā vā pr̥thivī mama ॥

यथा मम तथान्येषामिति बुद्ध्या न मे व्यथा । एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥

yathā mama tathānyeṣām iti buddhyā na me vyathā । etāṁ buddhim ahaṁ prāpya na prahr̥ṣye na ca vyathe ॥

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥

yathā kāṣṭhaṁ ca kāṣṭhaṁ ca sameyātāṁ mahodadhau । sametya ca vyapeyātāṁ tadvad bhūtasamāgamaḥ ॥

एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा । तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥

evaṁ putrāś ca pautrāś ca jñātayo bāndhavās tathā । teṣu sneho na kartavyo viprayogo hi tair dhruvam ॥

अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः । न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन्कमनुशोचसि ॥

adarśanād āpatitaḥ punaś cādarśanaṁ gataḥ । na tvāsau veda na tvaṁ taṁ kaḥ san kam anuśocasi ॥

तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् । सुखात्संजायते दुःखमेवमेतत्पुनः पुनः । सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ॥

tr̥ṣṇārtiprabhavaṁ duḥkhaṁ duḥkhārtiprabhavaṁ sukham । sukhāt saṁjāyate duḥkham evam etat punaḥ punaḥ । sukhasyānantaraṁ duḥkhaṁ duḥkhasyānantaraṁ sukham ॥

सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् । न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥

sukhāt tvaṁ duḥkham āpannaḥ punar āpatsyase sukham । na nityaṁ labhate duḥkhaṁ na nityaṁ labhate sukham ॥

नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय शत्रवः । न च प्रज्ञालमर्थानां न सुखानामलं धनम् ॥

nālaṁ sukhāya suhr̥do nālaṁ duḥkhāya śatravaḥ । na ca prajñālam arthānāṁ na sukhānām alaṁ dhanam ॥

न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये । लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥

na buddhir dhanalābhāya na jāḍyam asamr̥ddhaye । lokaparyāyavr̥ttāntaṁ prājño jānāti netaraḥ ॥

बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जडं कविम् । दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥

buddhimantaṁ ca mūḍhaṁ ca śūraṁ bhīruṁ jaḍaṁ kavim । durbalaṁ balavantaṁ ca bhāginaṁ bhajate sukham ॥

धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च । पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥

dhenur vatsasya gopasya svāminas taskarasya ca । payaḥ pibati yas tasyā dhenus tasyeti niścayaḥ ॥

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः । ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥

ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṁ gatāḥ । te narāḥ sukham edhante kliśyaty antarito janaḥ ॥

अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । अन्त्यप्राप्तिं सुखामाहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥

antyeṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire । antyaprāptiṁ sukhām āhur duḥkham antaram antayoḥ ॥

ये तु बुद्धिसुखं प्राप्ता द्वंद्वातीता विमत्सराः । तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन ॥

ye tu buddhisukhaṁ prāptā dvaṁdvātītā vimatsarāḥ । tān naivārthā na cānarthā vyathayanti kadā cana ॥

अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् । तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च ॥

atha ye buddhim aprāptā vyatikrāntāś ca mūḍhatām । te ’tivelaṁ prahr̥ṣyanti saṁtāpam upayānti ca ॥

नित्यप्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव । अवलेपेन महता परिदृब्धा विचेतसः ॥

nityapramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva । avalepena mahatā paridr̥bdhā vicetasaḥ ॥

सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् । भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे ॥

sukhaṁ duḥkhāntam ālasyaṁ duḥkhaṁ dākṣyaṁ sukhodayam । bhūtiś caiva śriyā sārdhaṁ dakṣe vasati nālase ॥

सुखं वा यदि वा दुःखं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् । प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥

sukhaṁ vā yadi vā duḥkhaṁ dveṣyaṁ vā yadi vā priyam । prāptaṁ prāptam upāsīta hr̥dayenāparājitaḥ ॥

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥

śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca । divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam ॥

बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनसूयकम् । दान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम् ॥

buddhimantaṁ kr̥taprajñaṁ śuśrūṣum anasūyakam । dāntaṁ jitendriyaṁ cāpi śoko na spr̥śate naram ॥

एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश्चरेद्बुधः । उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति ॥

etāṁ buddhiṁ samāsthāya guptacittaś cared budhaḥ । udayāstamayajñaṁ hi na śokaḥ spraṣṭum arhati ॥

यन्निमित्तं भवेच्छोकस्त्रासो वा दुःखमेव वा । आयासो वा यतोमूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥

yannimittaṁ bhavec chokas trāso vā duḥkham eva vā । āyāso vā yatomūlas tad ekāṅgam api tyajet ॥

यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते । कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति ॥

yad yat tyajati kāmānāṁ tat sukhasyābhipūryate । kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati ॥

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥

yac ca kāmasukhaṁ loke yac ca divyaṁ mahat sukham । tr̥ṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṁ kalām ॥

पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम् ॥

pūrvadehakr̥taṁ karma śubhaṁ vā yadi vāśubham । prājñaṁ mūḍhaṁ tathā śūraṁ bhajate yādr̥śaṁ kr̥tam ॥

एवमेव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च । जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥

evam eva kilaitāni priyāṇy evāpriyāṇi ca । jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca ॥

तदेवं बुद्धिमास्थाय सुखं जीवेद्गुणान्वितः । सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेत सङ्गान्कुर्वीत पृष्ठतः । वृत्त एष हृदि प्रौढो मृत्युरेष मनोमयः ॥

tad evaṁ buddhim āsthāya sukhaṁ jīved guṇānvitaḥ । sarvān kāmāñ jugupseta saṅgān kurvīta pr̥ṣṭhataḥ । vr̥tta eṣa hr̥di prauḍho mr̥tyur eṣa manomayaḥ ॥

यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । तदात्मज्योतिरात्मा च आत्मन्येव प्रसीदति ॥

yadā saṁharate kāmān kūrmo ’ṅgānīva sarvaśaḥ । tadātmajyotir ātmā ca ātmany eva prasīdati ॥

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् । तदेव परितापार्थं सर्वं संपद्यते तदा ॥

kiṁ cid eva mamatvena yadā bhavati kalpitam । tad eva paritāpārthaṁ sarvaṁ saṁpadyate tadā ॥

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति । यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

na bibheti yadā cāyaṁ yadā cāsmān na bibhyati । yadā necchati na dveṣṭi brahma saṁpadyate tadā ॥

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये । प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यसि ॥

ubhe satyānr̥te tyaktvā śokānandau bhayābhaye । priyāpriye parityajya praśāntātmā bhaviṣyasi ॥

यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakam । karmaṇā manasā vācā brahma saṁpadyate tadā ॥

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥

yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ । yo ’sau prāṇāntiko rogas tāṁ tr̥ṣṇāṁ tyajataḥ sukham ॥

अत्र पिङ्गलया गीता गाथाः श्रूयन्ति पार्थिव । यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे धर्मं सनातनम् ॥

atra piṅgalayā gītā gāthāḥ śrūyanti pārthiva । yathā sā kr̥cchrakāle ’pi lebhe dharmaṁ sanātanam ॥

संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता । अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा ॥

saṁkete piṅgalā veśyā kāntenāsīd vinākr̥tā । atha kr̥cchragatā śāntāṁ buddhim āsthāpayat tadā ॥

पिङ्गलोवाच । उन्मत्ताहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् । अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा ॥

piṅgalovāca । unmattāham anunmattaṁ kāntam anvavasaṁ ciram । antike ramaṇaṁ santaṁ nainam adhyagamaṁ purā ॥

एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् । का हि कान्तमिहायान्तमयं कान्तेति मंस्यते ॥

ekasthūṇaṁ navadvāram apidhāsyāmy agārakam । kā hi kāntam ihāyāntam ayaṁ kānteti maṁsyate ॥

अकामाः कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिणः । न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धास्मि जागृमि ॥

akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtā narakarūpiṇaḥ । na punar vañcayiṣyanti pratibuddhāsmi jāgr̥mi ॥

अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा । संबुद्धाहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया ॥

anartho ’pi bhavaty artho daivāt pūrvakr̥tena vā । saṁbuddhāhaṁ nirākārā nāham adyājitendriyā ॥

सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् । आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥

sukhaṁ nirāśaḥ svapiti nairāśyaṁ paramaṁ sukham । āśām anāśāṁ kr̥tvā hi sukhaṁ svapiti piṅgalā ॥

भीष्म उवाच । एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः । पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम् ॥

bhīṣma uvāca । etaiś cānyaiś ca viprasya hetumadbhiḥ prabhāṣitaiḥ । paryavasthāpito rājā senajin mumude sukham ॥