Adhyāya 15

वैशंपायन उवाच । याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् । अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yājñasenyā vacaḥ śrutvā punar evārjuno ’bravīt । anumānya mahābāhuṁ jyeṣṭhaṁ bhrātaram īśvaram ॥

दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति । दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥

daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati । daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṁ dharmaṁ vidur budhāḥ ॥

धर्मं संरक्षते दण्डस्तथैवार्थं नराधिप । कामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते ॥

dharmaṁ saṁrakṣate daṇḍas tathaivārthaṁ narādhipa । kāmaṁ saṁrakṣate daṇḍas trivargo daṇḍa ucyate ॥

दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते । एतद्विद्वन्नुपादत्स्व स्वभावं पश्य लौकिकम् ॥

daṇḍena rakṣyate dhānyaṁ dhanaṁ daṇḍena rakṣyate । etad vidvann upādatsva svabhāvaṁ paśya laukikam ॥

राजदण्डभयादेके पापाः पापं न कुर्वते । यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि ॥

rājadaṇḍabhayād eke pāpāḥ pāpaṁ na kurvate । yamadaṇḍabhayād eke paralokabhayād api ॥

परस्परभयादेके पापाः पापं न कुर्वते । एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ॥

parasparabhayād eke pāpāḥ pāpaṁ na kurvate । evaṁ sāṁsiddhike loke sarvaṁ daṇḍe pratiṣṭhitam ॥

दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परम् । अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥

daṇḍasyaiva bhayād eke na khādanti parasparam । andhe tamasi majjeyur yadi daṇḍo na pālayet ॥

यस्माददान्तान्दमयत्यशिष्टान्दण्डयत्यपि । दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ॥

yasmād adāntān damayaty aśiṣṭān daṇḍayaty api । damanād daṇḍanāc caiva tasmād daṇḍaṁ vidur budhāḥ ॥

वाचि दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम् । दानदण्डः स्मृतो वैश्यो निर्दण्डः शूद्र उच्यते ॥

vāci daṇḍo brāhmaṇānāṁ kṣatriyāṇāṁ bhujārpaṇam । dānadaṇḍaḥ smr̥to vaiśyo nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate ॥

असंमोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय च । मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशां पते ॥

asaṁmohāya martyānām arthasaṁrakṣaṇāya ca । maryādā sthāpitā loke daṇḍasaṁjñā viśāṁ pate ॥

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूनृतः । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaś carati sūnr̥taḥ । prajās tatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati ॥

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ॥

brahmacārī gr̥hasthaś ca vānaprastho ’tha bhikṣukaḥ । daṇḍasyaiva bhayād ete manuṣyā vartmani sthitāḥ ॥

नाभीतो यजते राजन्नाभीतो दातुमिच्छति । नाभीतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुमिच्छति ॥

nābhīto yajate rājan nābhīto dātum icchati । nābhītaḥ puruṣaḥ kaś cit samaye sthātum icchati ॥

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् । नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम् ॥

nācchittvā paramarmāṇi nākr̥tvā karma dāruṇam । nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṁ śriyam ॥

नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः । इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत ॥

nāghnataḥ kīrtir astīha na vittaṁ na punaḥ prajāḥ । indro vr̥travadhenaiva mahendraḥ samapadyata ॥

य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम् । हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः ॥

ya eva devā hantāras tām̐l loko ’rcayate bhr̥śam । hantā rudras tathā skandaḥ śakro ’gnir varuṇo yamaḥ ॥

हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः । वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत ॥

hantā kālas tathā vāyur mr̥tyur vaiśravaṇo raviḥ । vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevāś ca bhārata ॥

एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः । न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथंचन ॥

etān devān namasyanti pratāpapraṇatā janāḥ । na brahmāṇaṁ na dhātāraṁ na pūṣāṇaṁ kathaṁ cana ॥

मध्यस्थान्सर्वभूतेषु दान्ताञ्शमपरायणान् । यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्ताः सर्वकर्मसु ॥

madhyasthān sarvabhūteṣu dāntāñ śamaparāyaṇān । yajante mānavāḥ ke cit praśāntāḥ sarvakarmasu ॥

न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कंचिदहिंसया । सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः ॥

na hi paśyāmi jīvantaṁ loke kaṁ cid ahiṁsayā । sattvaiḥ sattvāni jīvanti durbalair balavattarāḥ ॥

नकुलो मूषकानत्ति बिडालो नकुलं तथा । बिडालमत्ति श्वा राजञ्श्वानं व्यालमृगस्तथा ॥

nakulo mūṣakān atti biḍālo nakulaṁ tathā । biḍālam atti śvā rājañ śvānaṁ vyālamr̥gas tathā ॥

तानत्ति पुरुषः सर्वान्पश्य धर्मो यथागतः । प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत् ॥

tān atti puruṣaḥ sarvān paśya dharmo yathāgataḥ । prāṇasyānnam idaṁ sarvaṁ jaṅgamaṁ sthāvaraṁ ca yat ॥

विधानं देवविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति । यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि ॥

vidhānaṁ devavihitaṁ tatra vidvān na muhyati । yathā sr̥ṣṭo ’si rājendra tathā bhavitum arhasi ॥

विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताः । विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम् ॥

vinītakrodhaharṣā hi mandā vanam upāśritāḥ । vinā vadhaṁ na kurvanti tāpasāḥ prāṇayāpanam ॥

उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च । न च कश्चिन्न तान्हन्ति किमन्यत्प्राणयापनात् ॥

udake bahavaḥ prāṇāḥ pr̥thivyāṁ ca phaleṣu ca । na ca kaś cin na tān hanti kim anyat prāṇayāpanāt ॥

सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् । पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः ॥

sūkṣmayonīni bhūtāni tarkagamyāni kāni cit । pakṣmaṇo ’pi nipātena yeṣāṁ syāt skandhaparyayaḥ ॥

ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सराः । वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः ॥

grāmān niṣkramya munayo vigatakrodhamatsarāḥ । vane kuṭumbadharmāṇo dr̥śyante parimohitāḥ ॥

भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान्पशून् । मनुष्यास्तन्वते यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च ॥

bhūmiṁ bhittvauṣadhīś chittvā vr̥kṣādīn aṇḍajān paśūn । manuṣyās tanvate yajñāṁs te svargaṁ prāpnuvanti ca ॥

दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः । कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः ॥

daṇḍanītyāṁ praṇītāyāṁ sarve sidhyanty upakramāḥ । kaunteya sarvabhūtānāṁ tatra me nāsti saṁśayaḥ ॥

दण्डश्चेन्न भवेल्लोके व्यनशिष्यन्निमाः प्रजाः । शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः ॥

daṇḍaś cen na bhavel loke vyanaśiṣyann imāḥ prajāḥ । śūle matsyān ivāpakṣyan durbalān balavattarāḥ ॥

सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं; दण्डः प्रजा रक्षति साधु नीतः । पश्याग्नयश्च प्रतिशाम्यन्त्यभीताः; संतर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति ॥

satyaṁ cedaṁ brahmaṇā pūrvam uktaṁ; daṇḍaḥ prajā rakṣati sādhu nītaḥ । paśyāgnayaś ca pratiśāmyanty abhītāḥ; saṁtarjitā daṇḍabhayāj jvalanti ॥

अन्धं तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन । दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥

andhaṁ tama ivedaṁ syān na prajñāyeta kiṁ cana । daṇḍaś cen na bhavel loke vibhajan sādhvasādhunī ॥

येऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनोपनिपीडिताः ॥

ye ’pi saṁbhinnamaryādā nāstikā vedanindakāḥ । te ’pi bhogāya kalpante daṇḍenopanipīḍitāḥ ॥

सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायेह प्रकल्पते ॥

sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucir naraḥ । daṇḍasya hi bhayād bhīto bhogāyeha prakalpate ॥

चातुर्वर्ण्याप्रमोहाय सुनीतनयनाय च । दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थावभिरक्षितुम् ॥

cāturvarṇyāpramohāya sunītanayanāya ca । daṇḍo vidhātrā vihito dharmārthāv abhirakṣitum ॥

यदि दण्डान्न बिभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च । अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च ॥

yadi daṇḍān na bibhyeyur vayāṁsi śvāpadāni ca । adyuḥ paśūn manuṣyāṁś ca yajñārthāni havīṁṣi ca ॥

न ब्रह्मचार्यधीयीत कल्याणी गौर्न दुह्यते । न कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥

na brahmacāry adhīyīta kalyāṇī gaur na duhyate । na kanyodvahanaṁ gacched yadi daṇḍo na pālayet ॥

विश्वलोपः प्रवर्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवः । ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥

viśvalopaḥ pravarteta bhidyeran sarvasetavaḥ । mamatvaṁ na prajānīyur yadi daṇḍo na pālayet ॥

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः । विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत् ॥

na saṁvatsarasatrāṇi tiṣṭheyur akutobhayāḥ । vidhivad dakṣiṇāvanti yadi daṇḍo na pālayet ॥

चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताः । न विद्यां प्राप्नुयात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥

careyur nāśrame dharmaṁ yathoktaṁ vidhim āśritāḥ । na vidyāṁ prāpnuyāt kaś cid yadi daṇḍo na pālayet ॥

न चोष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाः । युक्ता वहेयुर्यानानि यदि दण्डो न पालयेत् ॥

na coṣṭrā na balīvardā nāśvāśvataragardabhāḥ । yuktā vaheyur yānāni yadi daṇḍo na pālayet ॥

न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बालो जातु कर्हिचित् । तिष्ठेत्पितृमते धर्मे यदि दण्डो न पालयेत् ॥

na preṣyā vacanaṁ kuryur na bālo jātu karhi cit । tiṣṭhet pitr̥mate dharme yadi daṇḍo na pālayet ॥

दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डं विदुर्बुधाः । दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः ॥

daṇḍe sthitāḥ prajāḥ sarvā bhayaṁ daṇḍaṁ vidur budhāḥ । daṇḍe svargo manuṣyāṇāṁ loko ’yaṁ ca pratiṣṭhitaḥ ॥

न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृश्यते । यत्र दण्डः सुविहितश्चरत्यरिविनाशनः ॥

na tatra kūṭaṁ pāpaṁ vā vañcanā vāpi dr̥śyate । yatra daṇḍaḥ suvihitaś caraty arivināśanaḥ ॥

हविः श्वा प्रपिबेद्धृष्टो दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत् । हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत् ॥

haviḥ śvā prapibed dhr̥ṣṭo daṇḍaś cen nodyato bhavet । haret kākaḥ puroḍāśaṁ yadi daṇḍo na pālayet ॥

यदिदं धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतः । कार्यस्तत्र न शोको वै भुङ्क्ष्व भोगान्यजस्व च ॥

yad idaṁ dharmato rājyaṁ vihitaṁ yady adharmataḥ । kāryas tatra na śoko vai bhuṅkṣva bhogān yajasva ca ॥

सुखेन धर्मं श्रीमन्तश्चरन्ति शुचिवाससः । संवसन्तः प्रियैर्दारैर्भुञ्जानाश्चान्नमुत्तमम् ॥

sukhena dharmaṁ śrīmantaś caranti śucivāsasaḥ । saṁvasantaḥ priyair dārair bhuñjānāś cānnam uttamam ॥

अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः । स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम् ॥

arthe sarve samārambhāḥ samāyattā na saṁśayaḥ । sa ca daṇḍe samāyattaḥ paśya daṇḍasya gauravam ॥

लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् । अहिंसा साधुहिंसेति श्रेयान्धर्मपरिग्रहः ॥

lokayātrārtham eveha dharmapravacanaṁ kr̥tam । ahiṁsā sādhuhiṁseti śreyān dharmaparigrahaḥ ॥

नात्यन्तगुणवान्कश्चिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणः । उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥

nātyantaguṇavān kaś cin na cāpy atyantanirguṇaḥ । ubhayaṁ sarvakāryeṣu dr̥śyate sādhv asādhu ca ॥

पशूनां वृषणं छित्त्वा ततो भिन्दन्ति नस्तकान् । कृषन्ति बहवो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च ॥

paśūnāṁ vr̥ṣaṇaṁ chittvā tato bhindanti nastakān । kr̥ṣanti bahavo bhārān badhnanti damayanti ca ॥

एवं पर्याकुले लोके विपथे जर्जरीकृते । तैस्तैर्न्यायैर्महाराज पुराणं धर्ममाचर ॥

evaṁ paryākule loke vipathe jarjarīkr̥te । tais tair nyāyair mahārāja purāṇaṁ dharmam ācara ॥

यज देहि प्रजा रक्ष धर्मं समनुपालय । अमित्राञ्जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय ॥

yaja dehi prajā rakṣa dharmaṁ samanupālaya । amitrāñ jahi kaunteya mitrāṇi paripālaya ॥

मा च ते निघ्नतः शत्रून्मन्युर्भवतु भारत । न तत्र किल्बिषं किंचित्कर्तुर्भवति भारत ॥

mā ca te nighnataḥ śatrūn manyur bhavatu bhārata । na tatra kilbiṣaṁ kiṁ cit kartur bhavati bhārata ॥

आततायी हि यो हन्यादाततायिनमागतम् । न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥

ātatāyī hi yo hanyād ātatāyinam āgatam । na tena bhrūṇahā sa syān manyus taṁ manyum r̥cchati ॥

अवध्यः सर्वभूतानामन्तरात्मा न संशयः । अवध्ये चात्मनि कथं वध्यो भवति केनचित् ॥

avadhyaḥ sarvabhūtānām antarātmā na saṁśayaḥ । avadhye cātmani kathaṁ vadhyo bhavati kena cit ॥

यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन्नवाम् । एवं जीवः शरीराणि तानि तानि प्रपद्यते ॥

yathā hi puruṣaḥ śālāṁ punaḥ saṁpraviśen navām । evaṁ jīvaḥ śarīrāṇi tāni tāni prapadyate ॥

देहान्पुराणानुत्सृज्य नवान्संप्रतिपद्यते । एवं मृत्युमुखं प्राहुर्ये जनास्तत्त्वदर्शिनः ॥

dehān purāṇān utsr̥jya navān saṁpratipadyate । evaṁ mr̥tyumukhaṁ prāhur ye janās tattvadarśinaḥ ॥